Wakati gani huzuni inahitaji msaada wa kitaalamu?

Jibu kwa ufupi

Swali la mteja: "Daktari, nimekuwa na huzuni kwa muda sasa. Nitajuaje kama ni huzuni ya kawaida au nahitaji kumwona mtaalamu?"

Jibu kwa ufupi: Kama huzuni au kukosa raha kumedumu zaidi ya wiki mbili karibu kila siku, au kunakuzuia kufanya kazi, masomo au kuhudumia familia, mwone mtaalamu wa afya. Ukiwaza kujiua au kujiumiza, nenda hospitali leo au piga simu ya dharura 112.

Sonona (depression) ni ugonjwa halisi wa afya ya akili, sawa na kisukari au shinikizo la damu. Si udhaifu wa tabia, si uvivu na si ukosefu wa imani. Inatibika, na kadri mtu anavyopata msaada mapema ndivyo anavyopona haraka.

Maelezo

Huzuni ya kawaida ni ipi?

• Ina chanzo kinachoeleweka, kwa mfano msiba, kufeli mtihani au matatizo ya kifamilia.

• Huja na kupungua kama mawimbi. Kuna nyakati unacheka au unafurahia mazungumzo na marafiki.

• Haikuzuii kabisa kufanya kazi zako. Unaweza kuwa mzito, lakini bado unaenda kazini na kujihudumia.

• Hupungua taratibu ndani ya siku chache hadi wiki chache.

• Bado unajiheshimu. Hujioni kuwa hufai kitu kabisa.

Tofauti kati ya huzuni ya kawaida na sonona

• Muda: huzuni ya kawaida huchukua siku chache hadi wiki chache. Sonona hudumu zaidi ya wiki mbili, karibu siku nzima, karibu kila siku.

• Chanzo: huzuni ya kawaida mara nyingi ina tukio linaloeleweka. Sonona inaweza kuanza bila sababu ya wazi, au kuendelea muda mrefu baada ya tukio.

• Furaha: kwenye huzuni ya kawaida bado unafurahia baadhi ya mambo. Kwenye sonona unakosa raha na hamu ya vitu ulivyokuwa ukivipenda.

• Kazi za kila siku: huzuni ya kawaida inakufanya uwe mzito tu. Sonona inaweza kukushinda kwenda kazini, shuleni au kujihudumia.

• Kujiona: kwenye sonona mtu hujiona hana thamani au hujilaumu kupita kiasi bila sababu.

• Usingizi na kula: sonona huleta kukosa usingizi au kulala kupita kiasi, kukosa hamu ya kula au kula kupita kiasi, na uzito kubadilika.

• Mawazo ya kifo: si kawaida kwenye huzuni ya kawaida, lakini yanaweza kujitokeza kwenye sonona.

Ishara kwamba unahitaji msaada wa kitaalamu

Huzuni au kukosa raha kumedumu zaidi ya wiki mbili, pamoja na baadhi ya haya:

• Kujisikia mwenye huzuni, mtupu au kukata tamaa karibu siku nzima kila siku.

• Kukosa hamu ya mambo uliyokuwa ukiyafurahia, kama marafiki, ibada, michezo au tendo la ndoa.

• Kukosa usingizi, kuamka alfajiri sana na kushindwa kulala tena, au kulala muda mrefu kupita kiasi.

• Kukosa hamu ya kula na kupungua uzito, au kula kupita kiasi.

• Uchovu mkubwa hata baada ya kupumzika.

• Kushindwa kuzingatia jambo au kufanya maamuzi madogo.

• Kujiona huna thamani au mzigo kwa wengine.

• Kuanza kutumia pombe, bangi au dawa nyingine ili "kusahau".

• Maumivu ya mwili yasiyoelezeka kama kichwa, mgongo au tumbo, wakati vipimo havionyeshi tatizo.

• Watu wa karibu wanakuambia "umebadilika", au huzuni inaathiri kazi, masomo, ndoa au malezi.

Huhitaji kuwa na dalili zote ndipo uende. Dalili chache zinazokusumbua na kutopungua zinatosha kutafuta msaada. Soma pia Dalili za msongo wa mawazo.

Huzuni baada ya kufiwa

Kulia, kukosa usingizi na kumkumbuka marehemu mara kwa mara ni kawaida, na uzito wake hupungua taratibu ndani ya miezi kadhaa. Msaada unahitajika ikiwa baada ya miezi sita hadi mwaka mmoja bado unamtamani marehemu kwa uchungu mkali kila siku kiasi kwamba huwezi kuendelea na maisha, unakataa kukubali kwamba amefariki, unajisikia maisha hayana maana tena, au una dalili za sonona. Hali hii huitwa huzuni ya kufiwa iliyorefuka (prolonged grief disorder) na inatibika kwa ushauri nasaha maalumu. Kwa huzuni na hofu baada ya ajali, vurugu au tukio la kutisha, soma Msongo baada ya tukio la kiwewe (PTSD).

Makundi yanayohitaji uangalizi zaidi

• Mama baada ya kujifungua: huzuni na kulia ovyo siku za kwanza ni kawaida na huisha ndani ya wiki mbili. Ikizidi wiki mbili, ikiwa nzito, au mama akashindwa kumhudumia mtoto, inaweza kuwa sonona baada ya kujifungua.

• Watoto na vijana: sonona mara nyingi huonekana kama hasira, kukasirika haraka, kushuka kwa masomo, kujitenga na wenzao au kujifungia chumbani.

• Wazee: hulalamikia zaidi maumivu ya mwili, kusahau au kukosa nguvu. Sonona isichukuliwe kuwa ni "uzee tu".

• Wenye magonjwa sugu: VVU, kisukari, saratani, kiharusi na maumivu ya muda mrefu huongeza hatari ya sonona. Ikitibiwa, hata ugonjwa wa msingi hudhibitiwa vizuri zaidi.

Jipime kwa maswali mawili

Katika wiki mbili zilizopita, ni mara ngapi umesumbuliwa na (1) kukosa hamu au raha ya kufanya mambo, na (2) kujisikia mwenye huzuni, mnyonge au kukata tamaa? Jibu likiwa "zaidi ya nusu ya siku" au "karibu kila siku" kwa swali lolote, onana na mtaalamu kwa tathmini zaidi. Maswali haya hayatoi utambuzi, yanaonyesha tu kama unahitaji kuchunguzwa.

Msaada wa kitaalamu unahusisha nini?

• Mazungumzo na tathmini: mtaalamu atakusikiliza na kuuliza kuhusu dalili, usingizi, kula, pombe, historia ya familia na mawazo ya kujiumiza. Mazungumzo ni siri.

• Vipimo vya mwili inapohitajika: tezi dundumio kufanya kazi kwa kiwango cha chini (hypothyroidism), upungufu wa damu au madhara ya baadhi ya dawa yanaweza kuleta dalili zinazofanana na sonona.

• Tiba ya mazungumzo: ushauri nasaha na tiba ya utambuzi na tabia (CBT). Kwa sonona isiyo kali, mara nyingi inatosha peke yake.

• Dawa za kutibu sonona: kwa sonona ya wastani hadi kali daktari anaweza kuandika dawa kama fluoxetine au sertraline. Si za kulevya, huchukua wiki mbili hadi sita kuonyesha matokeo kamili, na zisisimamishwe ghafla bila ushauri wa daktari. Kwa kawaida huendelea angalau miezi sita hadi tisa baada ya kupata nafuu.

• Mahali pa kupata huduma: anza na daktari wa kituo cha afya kilicho karibu. Huduma za afya ya akili zinapatikana pia hospitali za rufaa za mikoa na kanda, Hospitali ya Taifa ya Afya ya Akili Mirembe (Dodoma) na kitengo cha afya ya akili Muhimbili.

Nini cha kufanya

• Mwambie mtu unayemwamini jinsi unavyojisikia.

• Dumisha ratiba ya kila siku: kuamka, kula na kulala kwa muda uleule. Soma Umuhimu wa usingizi bora.

• Tembea au fanya mazoezi mepesi angalau dakika 30 siku nyingi za wiki. Soma Mazoezi ni dawa ya msongo.

• Kula milo ya kawaida hata kama huna hamu kubwa.

• Epuka pombe na dawa za kulevya. Huzidisha sonona na huongeza hatari ya kujiumiza.

• Usijitenge. Endelea na shughuli za kijamii, za kidini au za kikundi kadri unavyoweza.

• Jiwekee malengo madogo, kwa mfano kuoga na kutoka nje kwa dakika kumi.

• Ahirisha maamuzi makubwa kama kuacha kazi au kuvunja ndoa hadi utakapojisikia vizuri.

• Soma Msongo wa mawazo: kanuni na ratiba ya kukabiliana nao.

Jinsi ya kumsaidia mtu mwenye huzuni

• Msikilize bila kumhukumu. Epuka maneno kama "jikaze tu" au "wengine wana matatizo makubwa kuliko yako".

• Mwulize moja kwa moja kama ana mawazo ya kujiua. Kuuliza hakumpandikizii wazo hilo, bali humpa nafasi ya kusema.

• Mtie moyo kwenda kwa mtaalamu na jitolee kumsindikiza.

• Endelea kumtembelea na kumpigia simu hata kama anaonekana hataki kampani.

Dalili za hatari

Nenda hospitali iliyo karibu, piga simu ya dharura 112, au mwambie mtu unayemwamini mara moja ikiwa wewe au mtu wako:

• Anawaza kujiua, anaongea kuhusu kifo mara kwa mara au anasema "ingekuwa bora nisingekuwepo".

• Ameanza kupanga jinsi ya kujiua, anakusanya dawa, sumu, kamba au silaha.

• Amejiumiza au amewahi kujaribu kujiua.

• Anaaga watu ghafla, anagawa mali zake au anaandika wosia bila sababu ya wazi.

• Anasikia sauti au kuona vitu ambavyo wengine hawavioni.

• Ameacha kabisa kula au kunywa maji.

• Ni mama aliyejifungua karibuni anayewaza kumdhuru mtoto wake au yeye mwenyewe.

Usimwache mtu wa namna hii peke yake. Ondoa vitu hatari karibu naye na msindikize hadi kituo cha afya.

Lini umwone daktari

• Huzuni au kukosa raha kumedumu zaidi ya wiki mbili.

• Huzuni inakuzuia kufanya kazi, masomo au kuhudumia familia.

• Una mabadiliko makubwa ya usingizi, kula au uzito.

• Umeanza kutumia pombe au dawa za kulevya ili kujisikia vizuri.

• Huzuni ya kufiwa haipungui hata baada ya miezi mingi.

• Mama aliyejifungua ana huzuni inayozidi wiki mbili.

• Mara moja (dharura): mawazo ya kujiua, kujiumiza, kusikia sauti, au kuacha kula na kunywa.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara