Maelezo ya majibu ya maswali mbalimbali ya kiafya

Joto la kawaida la mwili kwa watu wengi ni karibu 36.1–37.2°C, likitofautiana kwa umri, muda wa siku na sehemu iliyopimwa. Homa ni 38°C au zaidi mdomoni au njia ya haja kubwa, au 37.5°C au zaidi kwapani. Joto chini ya 35°C ni hatari. Kipimajoto cha kidijitali ni bora nyumbani; vya zebaki havishauriwi. Kwa watoto chini ya miaka 5, kwapa ni salama na rahisi; kwa watu wazima, mdomo. Mtoto chini ya miezi 3 mwenye homa, au homa pamoja na degedege, kupumua kwa shida au kulegea, ni dharura.

Viashiria vya uhai (vital signs) ni vipimo vya msingi vinavyoonyesha hali ya mwili: joto la mwili, mapigo ya moyo, kasi ya kupumua, shinikizo la damu (presha), na mara nyingi kiwango cha oksijeni kwenye damu (SpO₂). Viwango vya kawaida kwa mtu mzima aliyepumzika: joto 36.1–37.2°C (homa ni 37.5°C+ kwapani au 38°C+ kwa njia nyingine); mapigo 60–100 kwa dakika; kupumua mara 12–20 kwa dakika; presha chini ya 120/80 ni bora, 140/90 au zaidi mara kadhaa ni presha ya kupanda, chini ya 90/60 ikiwa na dalili ni presha ya kushuka; SpO₂ 95–100% (chini ya 92–94% inahitaji tathmini; kwa wenye ugonjwa sugu wa mapafu lengo huweza kuwa 88–92%). Kwa watoto viwango hutegemea umri – wachanga hupumua haraka (hadi 60 kwa dakika chini ya miezi 2, 50 kwa miezi 2–12, 40 kwa miaka 1–5 kwa mujibu wa IMCI) na mapigo huwa juu zaidi. Kupima vizuri: kaa kimya dakika 5 kabla ya presha, mkono ukiwa kwenye usawa wa moyo; hesabu mapigo na kupumua kwa dakika nzima; vidole visiwe na rangi ya kucha kwa SpO₂. Mabadiliko ya viashiria hivi huonyesha mapema mtu anapozidiwa.

PEP ni dawa za ARV zinazotumika kwa siku 28 baada ya tukio la hatari, zikianzishwa mapema iwezekanavyo ndani ya saa 72. Ufanisi wake hutegemea kumeza kila siku bila kukosa, kumaliza siku zote 28, kuhudhuria miadi na vipimo, na kuepuka matukio mapya ya hatari. Maudhi madogo (kichefuchefu, uchovu, kichwa) ni ya kawaida na hupungua; usiache dawa bila kumwona mtoa huduma. Kipimo cha VVU hufanywa kabla ya kuanza na wiki 12 baada ya tukio.

Kuhisi kitu kinadunda, kinatembea au kinacheza tumboni bila ujauzito ni jambo la kawaida kwa wanaume na wanawake. Mara nyingi chanzo ni harakati za kawaida za utumbo (peristalsis), gesi, misuli ya tumbo kurukaruka, mapigo ya mshipa mkubwa wa damu (aorta) yanayoonekana kwa watu wembamba, njaa, msongo na wasiwasi, au baada ya kujifungua ("phantom kicks"). Mwanamke anayehisi hivyo afanye kipimo cha mimba kuondoa shaka. Ni nadra kuwa ishara ya ugonjwa mkubwa, isipokuwa ikiambatana na maumivu makali, kutapika, damu kwenye choo, kupungua uzito, au uvimbe unaodunda tumboni kwa mzee.

Maumivu ya nyonga (mfupa wa nyonga na maungio yake) hutokana na uchakavu wa maungio ya fupa paja (osteoarthritis), kuvimba kwa maungio ya mgongo na nyonga (sacroiliitis), majeraha na kuvunjika – hasa kwa wazee wenye mifupa dhaifu – bursitis, tendoni, neva iliyobanwa (sciatica), ujauzito, maambukizi ya maungio, gauti, na mara chache saratani. Maumivu ya ndani ya tumbo la chini (mfuko wa uzazi, ovari, kibofu) ni tofauti – soma makala ya maumivu kwenye nyonga. Mzee aliyeanguka na kushindwa kusimama, au maumivu pamoja na homa, ni dharura.

Kilainishi hupunguza msuguano na kuzuia michubuko wakati uke ni mkavu – kwa maandalizi mafupi, kunyonyesha, komahedhi, vidonge, msongo, au baadhi ya dawa. Vilainishi vya maji ni salama kwa kondomu zote na rahisi kuosha; vya silicone hudumu muda mrefu na ni salama kwa kondomu za latex; vya mafuta (vaseline, mafuta ya kupikia, losheni) huharibu kondomu za latex na huongeza maambukizi ya uke kwa baadhi – visitumike na kondomu. WHO inashauri vilainishi vipatikane kama sehemu ya kujitunza. Epuka vyenye manukato, rangi, glycerin nyingi au nonoxynol-9 (huwasha na huongeza hatari ya VVU). Kilainishi hakikingi magonjwa ya zinaa wala mimba. Ukavu au maumivu yanayoendelea yanahitaji kuchunguzwa.