Maelezo ya majibu ya maswali mbalimbali ya kiafya

Unene na uzito uliopitiliza huongeza hatari ya presha, kisukari aina ya 2, magonjwa ya moyo, kiharusi, baadhi ya saratani, maumivu ya magoti na kukoroma. Njia bora ya kuuzuia ni mlo wenye mboga kama sehemu kuu ya sahani (si kiambatisho tu), nafaka zisizokobolewa, jamii ya kunde, matunda mazima, mafuta na sukari kidogo – pamoja na mazoezi ya mara kwa mara na usingizi wa kutosha. Pima BMI na mzingo wa kiuno: kiuno zaidi ya sentimita 80 kwa wanawake au 94 kwa wanaume huongeza hatari.

Mtoto wa miezi 10 anaweza kutafuna, kumeza na kujaribu kula mwenyewe. Mwenye uzito mdogo apewe milo 3 hadi 4 kwa siku pamoja na vitafunio 1 hadi 2, huku akiendelea kunyonya. Chakula kiwe kilichokatwa vipande vidogo au kupondwa kidogo, chenye chakula cha wanyama kila siku (yai, samaki, dagaa, maini), maharage, mboga, matunda na kijiko cha mafuta. Pima uzito kila mwezi.

Lishe duni wakati wa ujauzito huongeza hatari ya upungufu wa damu, mtoto kuzaliwa na uzito mdogo au kabla ya wakati, kasoro za mgongo (upungufu wa foliki) na matatizo wakati wa kujifungua. Mjamzito anahitaji mlo mchanganyiko kila siku na mlo mmoja wa ziada kwa siku (si 'kula kwa wawili'), vidonge vya chuma na foliki kliniki, na kuepuka pombe. Vyakula vya kawaida vya Afrika Mashariki vinatosha vikichanganywa vizuri.

Uwezo wa mwili kupambana na maradhi hutegemea unachokula. Vyakula vyenye vitamini B6, C, D, foliki, madini chuma, shaba na zinki husaidia kinga: matunda yenye uchachu, papai, mboga za majani, kitunguu saumu, tangawizi, manjano, pilipili hoho nyekundu, mbegu, kuku na viumbe wa baharini. Kula mlo kamili kila siku, kwa kiasi.

Magonjwa mengi ya mfumo wa hewa – kifua kikuu (TB), mafua, COVID-19, nimonia, kifaduro – husambaa kupitia matone na chembe ndogo zinazotoka mtu anapokohoa, kupiga chafya au kuongea. Zuia kwa kufunika mdomo na pua kwa kitambaa, tishu au kiwiko cha mkono, kutupa tishu mara moja, kunawa mikono, kuvaa barakoa ukiwa mgonjwa, na kufungua madirisha.

Kuongezewa damu ni kumpa mgonjwa damu (au sehemu zake – chembe nyekundu, chembe sahani, plasma) iliyochangiwa na mtu mwenye afya, kupitia mshipa. Hufanywa pale hakuna njia nyingine ya haraka ya kuokoa maisha au kurekebisha upungufu: kupoteza damu nyingi (ajali, upasuaji, damu nyingi baada ya kujifungua au mimba kuharibika), upungufu mkubwa wa damu wenye dalili za hatari (kupumua kwa shida, moyo kushindwa, kuchanganyikiwa) – kwa watoto wenye malaria kali na Hb chini sana kwa mujibu wa WHO, selimundu katika hali fulani, na saratani au tiba zake. Kwa upungufu wa damu usio na dalili za hatari, tiba ya chanzo (madini chuma, folic acid, kutibu malaria/minyoo) mara nyingi ni bora kuliko damu. Damu hupimwa kundi (ABO, Rh) na kuendana (cross-match), na huchunguzwa VVU, homa ya ini B na C, na kaswende na Mpango wa Taifa wa Damu Salama (NBTS). Hatari ni ndogo: mzio na homa wakati wa kuongezewa (ya kawaida zaidi), mzigo wa maji kwa wazee/wenye moyo dhaifu, na mara chache sana maambukizi au kutoendana kwa damu – ndiyo sababu ufuatiliaji wa karibu hufanywa. Damu hupatikana kutokana na wachangiaji wa hiari – mtu mwenye afya wa miaka 18–65 anaweza kuchangia kila miezi 3–4.