Maelezo ya majibu ya maswali mbalimbali ya kiafya

Ufafanuzi muhimu: homa ya matumbo (typhoid) husababishwa na Salmonella Typhi, ambayo huishi kwa binadamu tu – huambukizwa kwa chakula au maji yenye kinyesi cha mtu mgonjwa au mbebaji, si kutoka kwa kuku au mayai. Mayai na kuku hubeba aina nyingine za Salmonella zinazosababisha kuharisha, kutapika, homa na maumivu ya tumbo (sumu ya chakula). Kwa hiyo bado ni muhimu kupika mayai hadi kiini na sehemu nyeupe ziive, na kunawa mikono baada ya kushika mayai mabichi.

Homa ni joto la mwili la 37.5°C au zaidi (38°C kwa kipimajoto cha njia ya haja kubwa). Mara nyingi husababishwa na maambukizi ya virusi, lakini Tanzania kila mtoto mwenye homa anapaswa kupimwa malaria. Mtoto chini ya miezi 3 mwenye homa, au mtoto yeyote mwenye dalili za hatari – degedege, kushindwa kunywa, kutapika kila kitu, kulegea, shingo kukakamaa, vipele visivyofifia – apelekwe hospitali mara moja.

Vidonge vyenye vichocheo viwili vina athari tofauti kwa saratani tofauti. Hupunguza hatari ya saratani ya ovari na ya utando wa ndani wa kizazi (endometrial) kwa karibu asilimia 30 hadi 50, na kinga hii hudumu miaka 15 au zaidi baada ya kuacha; pia hupunguza kidogo saratani ya utumbo mpana. Huongeza kidogo hatari ya saratani ya matiti wakati wa matumizi (karibu asilimia 20 juu ya hatari ya msingi, ambayo kwa vijana ni ndogo) – hatari hurudi kawaida miaka kadhaa baada ya kuacha. Matumizi ya zaidi ya miaka 5 huongeza kidogo saratani ya shingo ya kizazi, hasa kwa wenye HPV.

Baadhi ya watu wenye kifafa hupata ishara sekunde hadi dakika chache kabla ya degedege – huitwa aura. Kwa kweli aura ni mwanzo wa shambulio lenyewe katika sehemu ndogo ya ubongo. Inaweza kuwa harufu au ladha ya ajabu, hisia ya kitu kupanda kutoka tumboni, kuona mwanga au maumbo, kusikia sauti, hofu ya ghafla, au hisia ya 'nimewahi kuona hili' (déjà vu). Kuitambua husaidia mgonjwa kujikinga – kukaa au kulala chini mahali salama.

Kulia ni njia ya asili ya kuonyesha huzuni na kuomba msaada. Tafiti za karibuni zinaonyesha kulia kunaweza kutuliza mwili – hasa dakika kadhaa baadaye – kwa kuamsha mfumo wa fahamu unaotuliza (parasimpathetiki), na huleta faraja zaidi mtu akiwa na msaidizi. Lakini dai la zamani kwamba machozi 'hutoa sumu au homoni za msongo' halijathibitishwa – kiasi kinachotoka kwenye machozi ni kidogo sana. Kulia si ugonjwa; kulia kila siku kwa wiki 2 au zaidi kunaweza kuashiria sonona.

Usingizi wa kutosha hujenga upya mwili na akili: huimarisha kinga, husaidia mwili kutumia insulin vizuri, hupunguza homoni za msongo, huchangia ukuaji kwa watoto, na huhifadhi kumbukumbu. Watu wanaolala chini ya saa 7 mara kwa mara wana hatari kubwa zaidi ya uzito mkubwa, kisukari aina ya 2, presha, magonjwa ya moyo, sonona na ajali. Mahitaji hutofautiana kwa umri – watu wazima saa 7 hadi 9.