Maelezo ya majibu ya maswali mbalimbali ya kiafya

Mtoto anayepumua haraka au kwa shida anaweza kupaliwa akinyonya, lakini hapaswi kunyimwa maziwa – maziwa ya mama ni maji, nishati na kinga anazohitaji kupona. Mnyonyeshe kwa vipindi vifupi na mara nyingi, akiwa ameinuka; kama anachoka sana, mpe maziwa yaliyokamuliwa kidogo kidogo kwa kikombe. Mtoto anayepumua kwa shida asiyeweza kunyonya au kunywa ana dalili ya hatari ya WHO – anahitaji hospitali mara moja, si kusubiri atulie.

Tumbo kubwa kuzunguka kiuno – mzunguko wa kiuno zaidi ya sm 80 kwa mwanamke (hatari kubwa zaidi ya sm 88) – huashiria mafuta ndani ya tumbo yanayozunguka viungo, ambayo huongeza hatari ya kisukari, presha, magonjwa ya moyo na kiharusi hata kwa mtu mwenye uzito unaoonekana wa kawaida. Huchangiwa na nishati nyingi kwenye chakula (sukari, vinywaji vitamu, vyakula vya kukaanga, pombe), kutofanya mazoezi, umri, komahedhi, ujauzito na kujifungua, msongo, usingizi duni na PCOS. Mazoezi ya tumbo pekee hayapunguzi mafuta ya tumbo; kupunguza uzito wote kwa lishe na mazoezi ndiko hufanya kazi. Tumbo kuvimba ghafla au kuwa gumu huweza kuwa maji, fibroids au uvimbe wa ovari – si mafuta.

Tarehe ya mwisho wa matumizi (Exp, Expiry, Use by, 'Isitumike baada ya') ni siku ambayo kiwanda kinahakikisha dawa bado ina nguvu na usalama kamili ikiwa imehifadhiwa vizuri. Tarehe ikiandikwa mwezi na mwaka tu (mfano 06/2027), dawa inaisha mwisho wa mwezi huo. Baadhi ya dawa hupungua muda baada ya kufunguliwa – matone ya macho, sharubati ya antibayotiki iliyochanganywa na maji, insulini – soma maelekezo ya 'tumia ndani ya siku ... baada ya kufungua'.

Mtoto njiti (aliyezaliwa kabla ya wiki 37) au mwenye uzito chini ya kilo 2.5 yuko hatarini zaidi kupata baridi kali, sukari kushuka, kushindwa kunyonya, kupumua kwa shida, maambukizi makali na manjano. Huduma ya kangaroo (ngozi kwa ngozi), kunyonyesha mara kwa mara, usafi na kuhudhuria kliniki humlinda. Dalili za hatari zinahitaji hospitali mara moja.

Maziwa ya ng'ombe yana protini, kalsiamu, vitamini B12 na madini mengine. Kwa watu wazima wanaoyavumilia, ushahidi wa sasa (meta-analyses kubwa) hauonyeshi kwamba hudhoofisha mifupa au kuongeza vifo – utafiti mmoja wa Sweden (2014) uliohusisha unywaji mkubwa sana ulionyesha uhusiano huo, lakini tafiti nyingi baadaye hazikuthibitisha. Changamoto halisi ni kutovumilia lactose, mzio, na kutofaa kwa watoto chini ya mwaka 1 kama mbadala wa maziwa ya mama.

Degedege kwa mtoto chini ya mwaka mmoja si mara zote kutetemeka kwa mwili mzima: huweza kuwa kukakamaa, kutikisa mkono au mguu mmoja, macho kukodoa au kuzunguka, kutafuna au kunyonya bila sababu, kusimama kupumua, au kutoitikia. Kwa watoto wachanga visababishi vikuu ni kukosa oksijeni wakati wa kuzaliwa, maambukizi (sepsis, uti wa mgongo), sukari au calcium kushuka, damu kuvuja kichwani na kasoro za ubongo. Baada ya miezi 6, homa kali (degedege la homa), malaria kali na meningitis ni muhimu Tanzania. Kila degedege kwa mtoto wa umri huu linahitaji kituo cha afya siku hiyohiyo.