top of page

Mwandishi:

ULY CLINIC

Mhariri:

Dkt. Helen L, M.D

Imeboreshwa:

20 Novemba 2026, 17:01:38

Degedege kwa watoto chini ya mwaka mmoja

Degedege kwa mtoto chini ya mwaka mmoja ni mabadiliko ya ghafla yasiyo ya kawaida katika shughuli za umeme za ubongo, yanayosababisha mwili kukakamaa, kutikisika, kujikunja au kufanya harakati zisizo za kawaida. Kwa watoto wadogo, degedege mara nyingi si kutetemeka kwa mwili mzima: linaweza kuwa kukakamaa, kutikisa mkono au mguu mmoja, macho kukodoa au kuzunguka, kutafuna au kunyonya bila sababu, kusimama kupumua kwa sekunde chache, au kutoitikia. Visababishi vikuu ni kukosa oksijeni wakati wa kuzaliwa, maambukizi kama sepsisi na homa ya uti wa mgongo, sukari au kalsiamu kushuka, damu kuvuja kichwani na kasoro za ubongo. Baada ya miezi 6, degedege la homa na malaria kali ni muhimu Tanzania.


Kila degedege kwa mtoto wa umri huu linahitaji kituo cha afya siku hiyohiyo, hata kama mtoto amerudi kawaida. Makala hii inaeleza dalili, visababishi, vipimo, matibabu, huduma ya kwanza na lini kwenda hospitali haraka.


Dalili za degedege kwa watoto wadogo


Dalili hutegemea sehemu ya ubongo iliyoathirika na chanzo cha degedege. Dalili zinazoweza kuonekana ni:


Kukakamaa kwa mwili


Mtoto anaweza kukaza mikono na miguu ghafla, kujikunja, au mwili wote kuwa mgumu kwa sekunde au dakika kadhaa.


Kutikisika kwa mikono au miguu


Mtoto anaweza kutikisa mkono mmoja, mguu mmoja au mwili mzima. Tofauti na kutetemeka kwa kawaida, harakati hizi hazikomi unaposhika kiungo.


Macho kubadilika


Macho yanaweza kuelekea juu au pembeni, au mtoto akaonekana anakodoa macho bila kuitikia.


Harakati za mdomo


Baadhi ya watoto huonekana kama wananyonya, wanatafuna au wanasogeza ulimi mara kwa mara bila sababu.


Kuacha kuitikia


Mtoto anaweza kuonekana amelala ghafla, asiitikie sauti, au asionyeshe mwitikio kwa muda mfupi.


Kubadilika kwa kupumua


Wakati mwingine mtoto hupumua polepole, husimama kupumua kwa sekunde chache, au ngozi na midomo kuwa ya bluu kwa kukosa oksijeni.


Mishtuko ya makundi baada ya kuamka


Kati ya miezi 3 na 12, baadhi ya watoto hupata mishtuko mifupi ya kujikunja mbele kwa makundi, mara nyingi baada ya kuamka, kama mtoto anayeshtuka mara nyingi mfululizo. Hii ni aina maalumu ya degedege inayohitaji daktari haraka, kwa sababu matibabu ya mapema hulinda ukuaji wa akili.


Degedege au kutetemeka kwa kawaida


Kutetemeka kwa kawaida

Degedege

Hukoma ukishika au kunyoosha kiungo

Haliachi ukishika kiungo

Hutokea mtoto akishtuka, akilia au akiwa na baridi

Hutokea bila kichocheo

Macho hayabadiliki, mtoto anaitikia

Macho kukodoa au kuzunguka, mtoto haitikii

Rangi ya ngozi haibadiliki

Midomo inaweza kuwa ya bluu, kupumua kubadilika


Watoto wengine hushtuka mara kwa mara wakiwa wamelala tu, na mishtuko hukoma wakiamka; hali hii mara nyingi si hatari, lakini ielezwe kwa mtoa huduma. Ukiweza, chukua video fupi ya tukio kwa simu, umwonyeshe daktari.


Visababishi vya degedege kwa kichanga


1. Sukari kushuka mwilini


Ni kisababishi cha kawaida, hasa kwa watoto njiti, wenye uzito mdogo, waliozaliwa na mama mwenye kisukari, au wasionyonya vizuri. Soma Sukari kushuka kwenye damu.


2. Upungufu wa madini mwilini


Viwango vya chini vya kalsiamu au magnesiamu, na mara chache sodiamu, vinaweza kusababisha degedege.


3. Maambukizi


Maambukizi makali kama homa ya uti wa mgongo, maambukizi ya ubongo au sepsisi yanaweza kuathiri ubongo. Soma Homa ya uti wa mgongo.


4. Kukosa oksijeni wakati wa kuzaliwa


Watoto waliopata shida wakati wa kujifungua, kama kuchelewa kulia, wanaweza kupata madhara ya ubongo yanayoleta degedege, mara nyingi ndani ya siku za kwanza.


5. Kasoro za kuzaliwa za ubongo


Baadhi ya watoto huzaliwa na ubongo uliokua isivyo kawaida.


6. Damu kuvuja kichwani


Huonekana zaidi kwa watoto njiti, au baada ya jeraha la kichwa.


7. Magonjwa ya kurithi ya kimetaboliki


Baadhi ya magonjwa ya kurithi yanayoathiri matumizi ya sukari, mafuta au protini mwilini yanaweza kusababisha degedege.


8. Homa na malaria baada ya miezi 6


Degedege la homa huwapata watoto kati ya miezi 6 na miaka 5. Mtoto chini ya miezi 6 mwenye homa na degedege huchukuliwa kama ana homa ya uti wa mgongo hadi ithibitishwe vinginevyo. Malaria kali pia husababisha degedege. Soma Mtoto akiwa na homa.


9. Sababu zisizojulikana


Kwa baadhi ya watoto, chanzo hakibainiki mara moja na huhitaji uchunguzi wa kina.


Vipimo na uchunguzi


  • Historia ya ujauzito, kujifungua na tukio lenyewe, ikiwemo video kama ipo.

  • Uchunguzi wa mtoto mzima, utosi na ngozi.

  • Kipimo cha sukari mara moja.

  • Vipimo vya kalsiamu, magnesiamu na chumvi nyingine za mwili.

  • Kipimo cha damu na cha malaria.

  • Kutoa maji ya uti wa mgongo kwa sindano kama kuna shaka ya maambukizi ya ubongo.

  • EEG, kipimo cha shughuli za umeme za ubongo.

  • Ultrasound ya kichwa kupitia utosi, CT scan au MRI ya ubongo.


Matibabu


Matibabu hutegemea chanzo cha degedege, na watoto wengi huhitaji kulazwa hospitalini ili kufuatiliwa.


  • Kusimamisha degedege kwa dawa za hospitali, kama phenobarbital, levetiracetam au nyingine kulingana na uamuzi wa daktari.

  • Sukari kushuka: hupewa glukosi.

  • Kalsiamu au magnesiamu kushuka: hupewa madini hayo.

  • Maambukizi: antibayotiki au dawa nyingine zinazofaa, mapema iwezekanavyo.

  • Oksijeni na maji kwa mshipa inapohitajika.


Kabla ya kutumia dawa yoyote au kufanya hatua yoyote, mwone daktari au mtoa huduma wa afya akuchunguze, ili kupata matibabu sahihi na kuepuka madhara.


Nini cha kufanya mtoto anapopata degedege


  • Tulia, na angalia saa ili ujue degedege limedumu muda gani.

  • Mlaze mtoto mahali salama, mbali na vitu vyenye ncha au moto.

  • Mgeuze upande mmoja ili mate au matapishi yatoke na asisonge.

  • Usiweke kitu chochote mdomoni, wala vidole, kijiko au dawa.

  • Usimshike kwa nguvu wala kumtikisa.

  • Usimmwagie maji, usimchome, na usimnusishe kitu chochote; mila hizi huleta majeraha na kuchelewesha matibabu.

  • Mpeleke hospitali mara moja, na mwite msaada wa dharura kama degedege limedumu zaidi ya dakika 5.


Soma Degedege kwa mtoto: Huduma ya kwanza.


Baada ya degedege


  • Mruhusu mtoto apumzike akiwa amelala kwa upande.

  • Hakikisha anapumua vizuri.

  • Pima joto kuangalia kama ana homa.

  • Mpeleke hospitali hata kama amerudi kawaida.


Huduma ya nyumbani baada ya kuruhusiwa


  • Mpe dawa alizoandikiwa kwa wakati, bila kuacha wala kubadilisha.

  • Andika kila tukio jipya: tarehe, muda na lilivyoonekana.

  • Hudhuria kliniki kwa miadi yote.

  • Hakikisha ananyonya vizuri na kukua.

  • Epuka kumpa dawa za kienyeji au za duka bila ushauri wa daktari.


Soma Kifafa kwa watoto wadogo.


Dalili za hatari


Nenda hospitali mara moja ikiwa:


  • Ni degedege la kwanza.

  • Mtoto ana umri chini ya miezi 6.

  • Degedege limechukua zaidi ya dakika 5, au linarudia bila mtoto kupata fahamu kati yake.

  • Mtoto hapumui vizuri au midomo imekuwa ya bluu.

  • Ana homa kali, utosi umevimba au shingo imekakamaa.

  • Mtoto haamki au haonyeshi mwitikio baada ya degedege.

  • Degedege lilitokea baada ya kuanguka au kuumia kichwa.


Lini umwone daktari


  • Mishtuko ya makundi baada ya kuamka.

  • Mtoto amepoteza ujuzi aliokuwa nao, kama kucheka au kushika kichwa.

  • Degedege linajirudia licha ya dawa.

  • Una maswali kuhusu dawa au madhara yake.


Maswali yanayoulizwa mara kwa mara


1. Degedege kwa mtoto mchanga ni sawa na kifafa?

Degedege ni dalili, wakati kifafa ni ugonjwa unaosababisha degedege kujirudia bila chanzo cha muda mfupi. Mtoto anaweza kupata degedege kwa homa, maambukizi, sukari kushuka au sababu nyingine bila kuwa na kifafa. Daktari huthibitisha kifafa kwa uchunguzi wa kina na vipimo kama EEG; tukio moja halitoshi kusema mtoto ana kifafa.

2. Mtoto wa miezi miwili alikakamaa na kujikunja kwa dakika kadhaa, ni nini?

Kwa mtoto wa miezi miwili, mwili kukakamaa na kujikunja ghafla si jambo la kawaida na kunahitaji hospitali mara moja, hata kama sasa anaonekana mzima. Inaweza kuwa degedege kutokana na sukari au kalsiamu kushuka, maambukizi makali, tatizo la ubongo, au aina maalumu ya degedege ya watoto wadogo. Usisubiri tukio lijirudie.

3. Mtoto mchanga anatetemeka akishtuka, ni degedege?

Watoto wachanga wengi hutetemeka kidogo wakishtuka, wakilia au wakiwa na baridi. Kutetemeka huku hukoma unaposhika au kunyoosha mkono au mguu wake, na hakuambatani na macho kukodoa. Degedege haliachi unaposhika kiungo, na mara nyingi huambatana na macho kubadilika, kutafuna au kubadilika kwa kupumua.

4. Degedege linaweza kuathiri maendeleo ya mtoto?

Linaweza kuathiri maendeleo kama ni la mara kwa mara, linadumu muda mrefu, au linasababishwa na ugonjwa unaoathiri ubongo. Watoto wengi hukua kawaida chanzo kikitibiwa mapema. Fuatilia ukuaji, kukaa, kucheka na kutambaa kwa mtoto, na hudhuria miadi yote ya kliniki.

5. Mtoto anaweza kupona kabisa baada ya degedege?

Watoto wengi hupona kabisa pale chanzo kinapotibika, kama sukari au kalsiamu kushuka au maambukizi yaliyotibiwa mapema. Kama degedege linahusiana na ugonjwa wa kudumu wa ubongo, mtoto anaweza kuhitaji dawa na ufuatiliaji wa muda mrefu kwa daktari wa watoto au wa mfumo wa fahamu.

6. Ni salama kumnyonyesha mtoto baada ya degedege?

Mtoto akirejea katika hali yake ya kawaida na anaweza kunyonya vizuri, endelea kumnyonyesha; maziwa ya mama ni muhimu kwa kinga na nguvu zake. Usimnyonyeshe wala kumpa chochote mdomoni wakati wa degedege. Kama hawezi kunyonya, anatapika mara kwa mara au ni dhaifu sana, mpeleke hospitali.

7. Mtoto aliyepata degedege mara moja lazima atumie dawa za kifafa?

Si lazima. Uamuzi wa kuanza dawa za muda mrefu hutegemea chanzo cha degedege, majibu ya vipimo na kama limejirudia. Madaktari wengi hawaanzi dawa za muda mrefu baada ya tukio moja lenye chanzo kinachojulikana na kinachotibika. Usiache wala kuongeza dawa alizoandikiwa bila ushauri.

8. Chanjo zinaweza kusababisha degedege?

Baadhi ya watoto hupata homa baada ya chanjo, na kwa watoto wenye uwezekano wa degedege la homa, homa hiyo inaweza kuchochea degedege, ingawa hutokea mara chache. Chanjo zenyewe hazisababishi kifafa. Faida za chanjo katika kuzuia magonjwa kama homa ya uti wa mgongo, yanayosababisha degedege, ni kubwa zaidi.

9. Ni kawaida mtoto kulala sana baada ya degedege?

Baada ya degedege watoto wengi huingia kwenye kipindi cha usingizi, uchovu au kuchanganyikiwa kwa muda, kinachoweza kudumu dakika kadhaa hadi masaa machache. Mlaze kwa upande na mwangalie akipumua. Kama haamki kabisa, hapumui vizuri au usingizi unazidi kawaida, mpeleke hospitali haraka.

10. Degedege linaweza kuzuilika?

Si aina zote zinazozuilika, lakini hatari ya nyingi hupungua kwa kuhudhuria kliniki wakati wa ujauzito, kujifungulia kituo cha afya, kumnyonyesha mtoto mapema na mara kwa mara ili sukari isishuke, kumpa chanjo zote, kulala ndani ya chandarua, na kutibu homa na maambukizi mapema.

Maelezo haya ni ya kielimu tu, ULY CLINIC inakushauri siku zote uwasiliane na daktari wako kabla ya kuchukua hatua yoyote ile kiafya baada ya kusoma makala hii.

Ikiwa unataka ushauri zaidi kutoka ULY CLINIC, wasilisha swali lako kwa kubofya mawasiliano yetu

Imeandikwa,

10 Novemba 2026, 08:06:18

Rejea za mada hii:

  1. World Health Organization. Guidelines on neonatal seizures. Geneva: WHO; 2011.

  2. Pressler RM, et al. The ILAE classification of seizures and the epilepsies: modification for seizures in the neonate. Epilepsia. 2021;62(3):615–28.

  3. World Health Organization. Pocket book of hospital care for children. 2nd ed. Geneva: WHO; 2013.

  4. Ministry of Health, United Republic of Tanzania. Standard Treatment Guidelines and National Essential Medicines List (STG/NEMLIT), 7th edition. Dodoma: Ministry of Health; 2026.

bottom of page