Endometriosisi ni ugonjwa sugu ambapo tishu zinazofanana na utando wa ndani wa kizazi hukua nje ya kizazi, mara nyingi kwenye ovari, mirija ya uzazi, ukuta wa nyonga, nyuma ya kizazi, na wakati mwingine kwenye utumbo au kibofu. Tishu hizi huitikia homoni za kila mwezi, huvimba na kutoa damu ndani ya nyonga, na kuleta maumivu, uvimbe na makovu. Huwapata takribani mwanamke 1 kati ya 10 wa umri wa kuzaa.

Dalili kuu ni maumivu makali ya hedhi yanayozidi dawa za kawaida, maumivu ya nyonga ya muda mrefu, maumivu ya ndani wakati wa tendo la ndoa, maumivu wakati wa haja kubwa au kukojoa siku za hedhi, na kuchelewa kupata mimba. Mara nyingi huchukua miaka kadhaa kabla ya kugundulika, kwa sababu maumivu ya hedhi huchukuliwa kama kawaida. Hakuna tiba ya kuuondoa kabisa, lakini dawa za maumivu, matibabu ya homoni na upasuaji hupunguza dalili na kuboresha uwezo wa kupata mimba.

Maumivu ya hedhi ya kawaida hupungua kwa dawa za kawaida na hayazuii shughuli za kila siku. Maumivu ya endometriosisi huwa makali zaidi, yanaongezeka mwaka hadi mwaka, huanza siku kadhaa kabla ya hedhi, na mara nyingi huendelea hata baada ya hedhi kwisha. Wanawake wengi huambiwa "ni kawaida, utapona ukizaa", na hivyo huteseka kwa miaka bila uchunguzi.

Endometriosisi inafanana na adenomyosisi, ambapo tishu hizo hukua ndani ya ukuta wa misuli ya kizazi; wanawake wengi wana zote mbili. Kwa maumivu ya hedhi kwa ujumla soma Maumivu ya hedhi.

Takwimu za ugonjwa

• Huwapata takribani asilimia 10 ya wanawake wa umri wa kuzaa, yaani mamilioni duniani.

• Hupatikana kwa wanawake 3 hadi 5 kati ya 10 wanaochelewa kupata mimba.

• Hupatikana kwa wanawake wengi wenye maumivu sugu ya nyonga.

• Kwa wastani huchukua miaka 7 hadi 10 tangu dalili kuanza hadi kugundulika.

• Afrika, ikiwemo Tanzania, takwimu ni chache, kwa sababu wengi hawachunguzwi; hii haimaanishi kwamba ugonjwa ni nadra.

Visababishi na vihatarishi

Chanzo hasa hakijulikani. Nadharia zinazoeleza kwa pamoja ni:

• Hedhi kurudi nyuma: sehemu ya damu ya hedhi hurudi kupitia mirija ya uzazi kwenda tumboni, ikiwa na chembe za utando wa ndani zinazojipandikiza.

• Kinga ya mwili: kwa baadhi ya wanawake kinga hushindwa kuondoa chembe hizi.

• Urithi: hatari ni kubwa mara kadhaa kama mama au dada ana endometriosisi.

• Homoni ya estrojeni: huchochea tishu hizi kukua.

Vihatarishi ni pamoja na kuanza hedhi mapema, mzunguko mfupi, hedhi nzito na ndefu, kutozaa, na kizuizi cha kuzaliwa nacho kinachozuia damu ya hedhi kutoka. Endometriosisi haisababishwi na tendo la ndoa, kutoa mimba, njia za uzazi wa mpango wala uchawi.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Kila mwezi, tishu zilizo nje ya kizazi huitikia homoni kama utando wa ndani wa kizazi: hujengeka, kisha hutoa damu. Lakini damu hii haina njia ya kutoka mwilini. Huleta uvimbe na kuchochea neva za maumivu, na baada ya muda hutengeneza makovu yanayounganisha viungo vya nyonga, kama ovari kushikamana na kizazi au utumbo.

Kwenye ovari, damu iliyokusanyika huweza kutengeneza sisti iliyojaa damu ya zamani, inayoitwa sisti ya chokoleti. Makovu na uvimbe huathiri mirija ya uzazi na ubora wa mayai, na ndiyo sababu endometriosisi huchelewesha mimba. Kwa sisti nyingine za ovari soma Sisti kwenye ovari.

Dalili na viashiria

• Maumivu makali ya hedhi yanayoongezeka mwaka hadi mwaka, yasiyopungua kwa dawa za kawaida.

• Maumivu ya nyonga au tumbo la chini kwa zaidi ya miezi 6, hata nje ya hedhi.

• Maumivu ya ndani wakati au baada ya tendo la ndoa. Soma Maumivu wakati wa kujamiana yasiyotokea ukeni.

• Maumivu wakati wa haja kubwa, kuharisha au kufunga choo siku za hedhi; mara nyingi hudhaniwa kuwa utumbo nyeti.

• Maumivu wakati wa kukojoa au damu kwenye mkojo siku za hedhi.

• Kuchelewa kupata mimba.

• Uchovu mkubwa, hedhi nzito, na kutokwa matone ya damu kabla ya hedhi.

• Mara chache, maumivu au damu kwenye kovu la upasuaji au kifuani kila mwezi.

Ukubwa wa maumivu hauendani na ukubwa wa ugonjwa: wenye vidonda vidogo wanaweza kuumwa sana, na wenye ugonjwa mkubwa wakaumwa kidogo.

Vipimo

• Historia ya kina ya maumivu na kalenda ya dalili kwa miezi michache.

• Uchunguzi wa nyonga na ukeni, kutafuta maumivu au vinundu nyuma ya kizazi.

• Ultrasound ya ukeni, inayoweza kuona sisti za chokoleti na endometriosisi ya kina.

• MRI ya nyonga, kwa endometriosisi ya kina au kabla ya upasuaji.

• Laparoskopi, upasuaji mdogo wa kuchungulia ndani ya tumbo kwa kamera, pamoja na kuchukua kipande cha tishu; hutumika pale picha hazitoi jibu au upasuaji unahitajika.

Kwa mujibu wa miongozo ya kimataifa ya mwaka 2022, matibabu yanaweza kuanzishwa kwa msingi wa dalili na uchunguzi, bila kusubiri laparoskopi. Kipimo cha damu cha CA-125 hakitumiki kutambua endometriosisi.

Matibabu

Kupunguza maumivu

• Dawa za maumivu za kundi la NSAIDs kama ibuprofen au mefenamic acid, zikianza siku moja kabla ya hedhi.

• Kitambaa cha maji ya uvuguvugu tumboni, mazoezi ya mwili, na mazoezi ya kulegeza misuli ya nyonga.

• Soma Matibabu ya maumivu ya hedhi.

Matibabu ya homoni

Matibabu ya homoni hupunguza dalili lakini si ya kupata mimba, kwa sababu huzuia yai kutoka. Kuhusu kitanzi cha homoni soma Kitanzi cha homoni.

Upasuaji

• Laparoskopi ya kuondoa au kuchoma tishu za endometriosisi na kuondoa sisti za chokoleti; hupunguza maumivu na huweza kuboresha nafasi ya mimba.

• Kwa endometriosisi ya kina kwenye utumbo au kibofu, upasuaji maalumu kwenye vituo vyenye uzoefu.

• Kuondoa kizazi hufikiriwa kwa wachache waliomaliza kuzaa na wenye maumivu yasiyopona; hakutibu kila mara kama tishu zilizo nje ya kizazi hazikuondolewa.

Kutafuta mimba

Wanawake wengi wenye endometriosisi hupata mimba kwa kawaida. Wengine husaidiwa na upasuaji, dawa za kuchochea yai, au IVF, kulingana na umri, ukubwa wa ugonjwa na hali ya mirija. Soma Ugumba.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Kuchelewa kupata mimba.

• Sisti za chokoleti kwenye ovari, zinazoweza kupunguza akiba ya mayai.

• Makovu yanayoshikanisha viungo vya nyonga na kuleta maumivu ya kudumu.

• Kuziba kwa utumbo au mrija wa mkojo kwa endometriosisi ya kina, mara chache.

• Sonona, wasiwasi na kuathirika kwa kazi, masomo na mahusiano kwa sababu ya maumivu ya muda mrefu.

• Mara chache sana, aina fulani ya saratani ya ovari; hatari kwa mwanamke mmoja ni ndogo.

Kinga

Hakuna njia iliyothibitishwa ya kuzuia endometriosisi. Hatua zinazosaidia ni:

• Kutafuta uchunguzi mapema kwa maumivu makali ya hedhi, hasa kwa wasichana wanaokosa shule kila mwezi.

• Mazoezi ya mwili mara kwa mara na uzito wa afya.

• Kupanga mimba mapema kidogo kwa wanaojua wana endometriosisi na wanataka watoto, baada ya kuzungumza na daktari.

Lini umwone daktari

• Maumivu ya hedhi yanakuzuia kufanya shughuli zako, au hayapungui kwa dawa za kawaida.

• Maumivu ya nyonga yanayoendelea hata nje ya hedhi.

• Maumivu ya ndani wakati wa tendo la ndoa. Soma Maumivu ya uke wakati wa kujamiiana.

• Maumivu wakati wa haja kubwa au kukojoa siku za hedhi.

• Mmetafuta mimba kwa mwaka mmoja, au miezi 6 kama una zaidi ya miaka 35.

• Maumivu makali ya ghafla upande mmoja, homa au kuzimia: nenda hospitali haraka.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara