Kuoza kwa meno (dental caries) ni meno kuharibika taratibu kutokana na tindikali inayotengenezwa na bakteria wa mdomoni wanapokula sukari kutoka vyakula na vinywaji. Mwanzoni huonekana madoa meupe, kisha kahawia au meusi, kisha matundu. Dalili ni meno kuuma ukila vitamu au baridi, maumivu ya ghafla, harufu mbaya na jipu la jino. Huzuiwa kwa kupiga mswaki mara 2 kwa siku kwa dawa ya meno yenye fluoride, kupunguza sukari na kumwona daktari wa meno mara kwa mara.

Jino lina tabaka la nje gumu (enamel), tabaka la kati (dentine) na mshipa wa ndani (pulp) wenye neva na damu. Bakteria (hasa Streptococcus mutans) hukaa kwenye utando wa meno (plaque) na kutengeneza tindikali kila unapokula sukari.

Tindikali huyeyusha madini ya enamel. Mate na fluoride husaidia kurudisha madini, lakini sukari ikiliwa mara nyingi, kuharibika huzidi kurudishwa – tundu hutokea.

Takwimu za ugonjwa

Kuoza kwa meno ndio ugonjwa unaotokea zaidi duniani – unaathiri karibu watu bilioni 2.5. Tanzania, matumizi ya soda, pipi na vinywaji vitamu yanaongeza tatizo kwa watoto na watu wazima.

Visababishi na vihatarishi

• Sukari ya mara kwa mara – soda, juisi, pipi, biskuti, chai yenye sukari, kunyonyesha mtoto chupa yenye maziwa au juisi usiku.

• Kutopiga mswaki vizuri.

• Kukosa fluoride.

• Mdomo mkavu – dawa, kupumua kwa mdomo, mionzi.

• Meno yenye mikunjo au yaliyopangika vibaya.

• Fizi kushuka – mizizi kuonekana kwa wazee.

• Ugoro na tumbaku ya kutafuna.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Hatua: madoa meupe (enamel kupoteza madini – yanaweza kurudi kawaida) → doa la kahawia au jeusi → tundu kwenye enamel → kuingia dentine (meno kuuma ukila vitamu au baridi) → kufika kwenye mshipa (maumivu makali, hasa usiku) → mshipa kufa na jipu kwenye mzizi.

Dalili na viashiria

• Madoa meupe, kahawia au meusi – soma Jino kuwa na rangi nyeusi.

• Matundu yanayoonekana au chakula kukwama.

• Meno kuuma ukila vitu baridi, moto au vitamu.

• Maumivu ya ghafla au ya kudunda, hasa usiku.

• Harufu mbaya mdomoni.

• Jipu la jino – fizi au shavu kuvimba, usaha, homa; uvimbe unaweza kusambaa shingoni – soma Uvimbe shingoni.

Vipimo

• Uchunguzi wa daktari wa meno.

• X-ray ya meno – matundu kati ya meno na mizizi.

• Kipimo cha ubaridi – hali ya mshipa wa jino.

Matibabu

• Madoa meupe ya mwanzo – fluoride (dawa ya meno, varnish) na kupunguza sukari – yanaweza kurudi kawaida.

• Tundu – kuziba (filling).

• Mshipa umeathirika – tiba ya mfereji wa mzizi (root canal) na kofia (crown).

• Jino limeharibika sana – kung'oa.

• Jipu – kutoa usaha, antibiotiki kwa ushauri, kisha root canal au kung'oa.

• Maumivu kwa muda – dawa ya maumivu; usiweke aspirin kwenye fizi wala dawa za kienyeji kwenye tundu.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Jipu la jino na uso kuvimba.

• Maambukizi kusambaa shingoni (Ludwig's angina) – kupumua kwa shida; dharura.

• Kupoteza meno.

• Kushindwa kula, utapiamlo kwa watoto.

• Kwa watoto – meno ya kudumu kuharibika.

Kinga

• Piga mswaki mara 2 kwa siku (asubuhi na kabla ya kulala) kwa dawa ya meno yenye fluoride; usisuuze kwa maji mengi baadaye – tema tu.

• Punguza sukari, hasa kati ya milo; kunywa maji badala ya soda.

• Usimlaze mtoto na chupa ya maziwa au juisi.

• Safisha kati ya meno kwa uzi (floss).

• Mwone daktari wa meno kila baada ya miezi 6 hadi 12.

• Tafuna big-G isiyo na sukari baada ya kula – huongeza mate.

Lini umwone daktari

• Meno kuuma ukila vitamu au baridi.

• Doa jeusi au tundu.

• Mapema: maumivu ya jino ya usiku, fizi kuvimba.

• Mara moja: uso au shingo kuvimba, kumeza au kupumua kwa shida, homa kali.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara