Mwandishi:
Mhhariri
Imeboreshwa:
ULY CLINIC
ULY CLINIC
7 Novemba 2026, 07:07:19
Matende na mabusha (lymphatic filariasis)
Matende na mabusha ni madhara ya ugonjwa unaoenezwa na mbu, unaosababishwa na minyoo midogo inayofanana na uzi. Minyoo hii huishi kwenye mishipa ya limfu na kuiharibu kwa miaka. Mtu anaweza kukaa bila dalili muda mrefu, kisha akapata mashambulizi ya homa na tezi zinazouma, mguu kuvimba sana na ngozi kuwa nene (matende), au mfuko wa korodani kujaa maji (mabusha).
Dawa zinazogawiwa kwenye kampeni za jamii zinaua minyoo na kuzuia maambukizi kwa wengine, lakini hazirudishi mguu uliovimba. Mguu uliovimba unatunzwa kwa kuuosha kila siku, kuukausha, kuuinua na kufanya mazoezi, na mabusha hutibiwa kwa upasuaji mdogo. Mguu kuwa mwekundu, moto na kuuma pamoja na homa ni maambukizi ya bakteria, na unapaswa kutibiwa siku hiyo hiyo.
Mfumo wa limfu ni mtandao wa mirija midogo inayorudisha maji kutoka kwenye tishu hadi kwenye damu, na unasaidia kinga ya mwili. Mirija hii ikiharibika, maji hushindwa kurudi na hujikusanya kwenye mguu, mkono, matiti, au sehemu za siri. Baada ya muda ngozi huwa nene na ngumu.
Hali | Inavyokuwa | Tiba kuu |
Mashambulizi ya homa | Homa, tezi kuvimba na kuuma kinena au kwapani, mguu kuwa mwekundu | Dawa ya maambukizi, kuinua mguu, kupumzika |
Kuvimba kwa limfu (lymphoedema) | Mguu au mkono kuvimba, mwanzoni uvimbe hupungua ukilala | Usafi wa ngozi, kuinua mguu, mazoezi |
Matende (elephantiasis) | Mguu kuwa mkubwa sana, ngozi nene yenye mikunjo | Kutunza mguu kila siku; upasuaji kwa wachache |
Mabusha (hydrocele) | Mfuko wa korodani kujaa maji, bila maumivu | Upasuaji |
Mkojo wa rangi ya maziwa (chyluria) | Mkojo mweupe kama maziwa | Uchunguzi na matibabu hospitalini |
Takwimu za ugonjwa
Shirika la Afya Duniani linakadiria kuwa mamilioni ya watu duniani wanaishi na matende au mabusha, na ugonjwa huu ni miongoni mwa visababishi vikuu vya ulemavu wa kudumu. Tanzania imekuwa na kampeni za kugawa dawa kwa jamii kwa miaka mingi, na maambukizi yamepungua sana katika maeneo mengi. Ugonjwa umekuwa ukionekana zaidi maeneo ya pwani na kusini mwa nchi, na watu walioambukizwa zamani bado wanaishi na madhara yake.
Visababishi na vihatarishi
Minyoo ya Wuchereria bancrofti, inayoenezwa na aina mbalimbali za mbu. Barani Afrika, hii ndiyo aina kuu.
Kuishi kwa miaka mingi kwenye eneo lenye ugonjwa, kwa sababu kuumwa na mbu mara moja hakutoshi kuleta ugonjwa.
Kulala bila chandarua chenye dawa.
Kuishi karibu na maji yaliyotuama, mitaro na vyoo vya shimo visivyofunikwa, ambako mbu huzaliana.
Kukosa dawa za kampeni za jamii.
Vidonda na fangasi miguuni, ambavyo huingiza bakteria na kuzidisha uvimbe.
Jinsi ugonjwa unavyotokea
Mbu mwenye vimelea anapokuuma, vimelea huingia kwenye ngozi na kufika kwenye mishipa ya limfu. Hukua kuwa minyoo mikubwa inayoishi humo kwa miaka kadhaa, na hutoa vimelea vidogo vinavyozunguka kwenye damu, hasa usiku, ambavyo mbu mwingine anaweza kuvichukua.
Minyoo hutanua mishipa ya limfu na kuiharibu. Maji yanashindwa kutoka, na bakteria huingia kupitia nyufa ndogo za ngozi. Kila shambulio la bakteria huongeza uharibifu, ndiyo sababu kutunza ngozi kunapunguza kuendelea kwa ugonjwa.
Dalili na viashiria
Mashambulizi ya ghafla ya homa, kutetemeka, na tezi kuvimba na kuuma kwenye kinena au kwapa.
Mguu, mkono au titi kuvimba. Soma pia Kuvimba miguu.
Ngozi kuwa nene, yenye mikunjo, nyufa na vinundu kama chunjua.
Mfuko wa korodani kuvimba bila maumivu. Soma Uvimbe kwenye korodani.
Kwa wanawake, kuvimba kwa uke wa nje.
Mkojo wenye rangi ya maziwa.
Kikohozi cha usiku na kupumua kwa shida, kwa wachache.
Wengi walioambukizwa hawana dalili kwa miaka mingi, ingawa mishipa yao ya limfu tayari inaharibika.
Tatizo | Tofauti yake |
Moyo, figo au ini | Miguu yote miwili huvimba, uvimbe hubonyea kwa kidole; ngozi haiwi nene sana |
Damu kuganda mguuni | Mguu mmoja huvimba ghafla ndani ya siku chache na kuuma; ni dharura |
Henia | Uvimbe unaoingia na kutoka, hupungua ukilala |
Podoconiosis | Miguu kuvimba kwa wakulima wanaotembea bila viatu kwenye udongo wa volkano; mara nyingi miguu yote miwili |
Vipimo
Kipimo cha haraka cha antijeni za filaria, kinachoweza kufanywa wakati wowote wa siku.
Kipimo cha damu cha usiku, kati ya saa 4 usiku na saa 8 usiku, kwa sababu vimelea hutoka zaidi wakati huo.
Ultrasound, inayoweza kuonyesha minyoo inayochezacheza kwenye mishipa ya limfu au korodani.
Kipimo cha mkojo, kwa wenye mkojo wa maziwa.
Kipimo kinaweza kuwa hasi kwa mtu mwenye matende ya muda mrefu, kwa sababu minyoo tayari imekufa. Daktari anaweza kutambua ugonjwa kwa kuangalia uvimbe na historia ya kuishi kwenye eneo lenye ugonjwa.
Matibabu
Dawa za kuua minyoo
Kwenye kampeni za jamii, watu hupewa dawa za ivermectin na albendazole. Aliyethibitishwa kuwa na ugonjwa anaweza kupewa diethylcarbamazine au ivermectin pamoja na albendazole. Diethylcarbamazine haitumiki pale ugonjwa wa usubi upo, kwa sababu inaweza kuleta athari kali. Pokea dawa kila kampeni inapofika kwako, hata kama huna dalili.
Kutunza mguu uliovimba
Hatua hizi hupunguza mashambulizi kwa kiasi kikubwa, na mtu anaweza kuzifanya nyumbani bila gharama kubwa.
Osha mguu kila siku kwa sabuni na maji safi, hasa kati ya vidole na ndani ya mikunjo.
Ukaushe vizuri kwa kitambaa safi, kwa sababu unyevu huleta fangasi.
Tibu mapema michubuko, vidonda na fangasi.
Inua mguu ukikaa au ukilala, kwa kuweka mto chini ya godoro upande wa miguu.
Jongeza vidole na kifundo cha mguu mara kwa mara, ili limfu itembee.
Vaa viatu vinavyofaa, ili kujikinga na majeraha.
Epuka nguo na soksi zinazobana, isipokuwa soksi maalumu ulizoshauriwa.
Punguza uzito kama umezidi.
Wakati wa shambulio
Mguu ukiwa mwekundu, moto na unauma, pumzika, kunywa maji mengi, weka kitambaa chenye maji baridi, na tumia paracetamol kwa homa. Nenda kituo cha afya leo, kwa sababu unaweza kuhitaji antibiotiki. Usikande mguu wakati huo.
Upasuaji
Mabusha makubwa au yanayokuzuia kufanya kazi hutibiwa kwa upasuaji mdogo (hydrocelectomy), ambao huondoa tatizo kwa wengi. Mabusha madogo yasiyosumbua yanaweza kufuatiliwa. Upasuaji wa mguu uliovimba ni kwa wachache, na hausaidii bila kuendelea kutunza ngozi.
Afya ya akili
Watu wenye matende na mabusha mara nyingi hupata aibu, kutengwa na kukosa kazi. Ugonjwa huu haumaanishi uchafu wala laana. Kuzungumza na mtoa huduma, kujiunga na vikundi vya wenye tatizo kama hili, na msaada wa familia husaidia sana.
Matatizo yanayoweza kutokea
Mashambulizi ya bakteria yanayojirudia, ambayo huzidisha uvimbe.
Ulemavu wa kudumu, na kushindwa kufanya kazi.
Vidonda na maambukizi ya ngozi yenye harufu.
Matatizo ya tendo la ndoa, kwa mabusha makubwa.
Sonona na kutengwa na jamii.
Kinga
Meza dawa za kampeni kila zinapogawiwa kwenye jamii yako.
Lala ndani ya chandarua chenye dawa kila usiku.
Ondoa maji yaliyotuama, na funika vyoo vya shimo, ili mbu wasizaliane.
Tumia dawa za kufukuza mbu, na vaa nguo ndefu wakati wa jioni.
Tunza miguu yako, na vaa viatu.
Lini umwone daktari
Nenda kituo cha afya leo ukiwa na mojawapo ya hizi:
Mguu uliovimba kuwa mwekundu, moto na kuuma, pamoja na homa.
Mguu mmoja kuvimba na kuuma ghafla.
Korodani kuuma sana ghafla.
Kidonda kinachotoa usaha kwenye mguu uliovimba.
Mwone daktari siku za karibuni ukiwa na mojawapo ya hizi:
Uvimbe wowote wa mguu, mkono au korodani usiopungua.
Mkojo wenye rangi ya maziwa.
Mashambulizi ya homa yanayojirudia, pamoja na tezi zinazouma.
Unataka kupata upasuaji wa mabusha.
Maswali yanayoulizwa mara kwa mara
1. Matende yanaweza kupona kabisa?
Mguu uliovimba kwa muda mrefu haurudi kama zamani, lakini kuutunza kila siku hupunguza ukubwa wake na mashambulizi. Ukianza mapema, uvimbe mdogo unaweza kupungua sana. Dawa za minyoo pekee haziwezi kuondoa uvimbe uliokwisha kuwepo.
2. Matende yanaambukizwa kwa kumgusa mgonjwa?
Matende hayaambukizwi kwa kugusa, kula pamoja au kulala pamoja. Vimelea husambazwa na mbu tu, na kwa kawaida baada ya kuumwa mara nyingi kwa miaka. Kwa hiyo hakuna sababu ya kumtenga mtu mwenye tatizo hili.
3. Upasuaji wa mabusha unaharibu nguvu za kiume?
Upasuaji unafanyika kwenye kifuko cha maji, si kwenye korodani yenyewe, na wanaume wengi hurudi kuwa kawaida. Mabusha makubwa ndiyo yanayozuia tendo la ndoa, kwa hiyo mara nyingi upasuaji huboresha maisha. Hatari zipo, kama maambukizi na damu kujikusanya, lakini ni ndogo.
4. Kwa nini nimeze dawa za kampeni wakati sijaumwa?
Mtu anaweza kuwa na vimelea bila dalili, akaendelea kuwaambukiza wengine kupitia mbu. Jamii nzima ikimeza dawa, maambukizi hukatika, na watoto hawatapata ugonjwa huu. Mweleze mgawaji dawa kama wewe ni mjamzito au mgonjwa sana.
5. Dawa za kampeni zina madhara gani?
Baadhi ya watu hupata homa, kichwa kuuma au kichefuchefu kwa muda mfupi, hasa kama wana vimelea wengi, kwa sababu minyoo inakufa. Madhara haya huisha yenyewe ndani ya siku chache. Dalili kali zikitokea, nenda kituo cha afya.
6. Mabusha yote yanatokana na mbu?
Mabusha yanaweza kutokana na sababu nyingine kama majeraha, maambukizi ya korodani, au kuzaliwa nayo. Kwa watoto wachanga, mabusha madogo mara nyingi hupotea yenyewe. Uvimbe wowote wa korodani uchunguzwe, kwa sababu matatizo mengine yanaweza kufanana nayo.
7. Kukamua maji kwenye mabusha kwa sindano kunatibu?
Kutoa maji kwa sindano kunapunguza uvimbe kwa muda tu, na maji hurudi baada ya muda mfupi. Kunaweza pia kuleta maambukizi, hasa kukifanyika nje ya hospitali. Upasuaji ndiyo tiba ya kudumu.
8. Nifanye nini kuzuia harufu kwenye mguu uliovimba?
Harufu mara nyingi hutokana na bakteria na fangasi ndani ya mikunjo ya ngozi. Osha kwa sabuni kila siku, kausha vizuri kati ya mikunjo, na tibu fangasi na vidonda. Mtoa huduma anaweza kukupa dawa ya kupaka inayofaa.
Imeandikwa:
7 Novemba 2026, 07:07:19
ULY CLINIC inakushauri siku zote uwasiliane na daktari wako kwa ushauri na tiba kabla ya kuchukua hatua yoyote ya kitiba baada ya kusoma makala hii.
Wasiliana na daktari wa ulyclinic kwa ushauri zaidi na tiba kwa kubofya 'Pata Tiba, au ''mawasiliano yetu' chini ya tovuti hii
Rejea za mada hii:
World Health Organization. Lymphatic filariasis: managing morbidity and preventing disability. 2nd ed. Geneva: WHO; 2021.
Taylor MJ, Hoerauf A, Bockarie M. Lymphatic filariasis and onchocerciasis. Lancet. 2010;376(9747):1175–1185.
Ottesen EA, Hooper PJ, Bradley M, Biswas G. The global programme to eliminate lymphatic filariasis: health impact after 8 years. PLoS Negl Trop Dis. 2008;2(10):e317.
Ministry of Health, United Republic of Tanzania. Standard Treatment Guidelines and National Essential Medicines List (STG/NEMLIT), 7th edition. Dodoma: Ministry of Health; 2026.

