Maelezo ya jumla

Mfupa ukivunjika, damu huganda, kisha mfupa laini (callus) hutengenezwa na baadaye kugeuka mfupa mgumu. Mchakato huu unahitaji mfupa ushikiliwe bila kusogea, damu ya kutosha na kutokuwa na maambukizi.

Mifupa inayochelewa kuunga zaidi ni mguu wa chini (tibia), shingo ya paja, kifundo cha mkono (scaphoid) na fupakola – soma Kuvunjika kwa fupakola.

Takwimu za ugonjwa

Karibu asilimia 5 hadi 10 ya mifupa iliyovunjika huchelewa au hushindwa kuunga. Tanzania, ajali za bodaboda na matibabu ya kienyeji ya mifupa (kufunga kwa vipande vya miti na kuchua) huchangia visa vingi vya kutounga na kuunga vibaya.

Visababishi na vihatarishi

• Mfupa kutonyooshwa au kutoshikiliwa vizuri – POP fupi, kuondolewa mapema, matibabu ya kienyeji.

• Jeraha kubwa – mifupa iliyovunjika vipande vingi, mfupa kutoka nje ya ngozi (open fracture).

• Mfupa kukosa damu.

• Maambukizi ya mfupa.

• Uvutaji sigara.

• Kisukari, utapiamlo, VVU, uzee.

• Dawa – steroids, NSAIDs kwa muda mrefu (kwa baadhi).

• Kubeba uzito mapema kupita kiasi.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Mfupa ukisogea mahali palipovunjika, callus haiwezi kugeuka mfupa; hutengeneza tishu ngumu ya nyuzi au kiungo cha uongo (pseudarthrosis). Maambukizi huua mfupa na kuzuia kuunga.

Dalili na viashiria

• Maumivu yanayoendelea mahali palipovunjika miezi baada ya jeraha.

• Kiungo kusogea au kupinda mahali palipovunjika.

• Kushindwa kubeba uzito au kutumia kiungo.

• Kiungo kupinda, kuzunguka au kuwa kifupi – malunion; kuchechemea.

• Kidonda kinachotoa usaha juu ya mfupa – maambukizi; soma Kidonda kutoa usaha.

• Maumivu ya maungio ya karibu kwa sababu ya mpangilio mbaya.

Vipimo

• X-ray – mstari wa kuvunjika bado unaonekana, callus kidogo, umbo la mfupa.

• CT scan.

• Damu – maambukizi (ESR, CRP), sukari, VVU, vitamini D.

• Kipimo cha usaha na biopsy ya mfupa – maambukizi.

Matibabu

• Upasuaji – kuweka vyuma (plates, nails, external fixator), kuondoa tishu mbaya na kupandikiza mfupa (bone graft) mara nyingi kutoka nyonga.

• Malunion – kukata mfupa na kuunyoosha upya (osteotomy) kama inaathiri kazi.

• Maambukizi – kusafisha mfupa, antibiotiki kwa wiki kadhaa, kisha kuunga.

• Kuacha sigara, lishe yenye protini, kalsiamu na vitamini D, kudhibiti sukari.

• Physiotherapy – baada ya upasuaji.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Ulemavu wa kudumu, kuchechemea, kiungo kifupi.

• Maambukizi sugu ya mfupa.

• Uchakavu wa maungio ya karibu.

• Maumivu sugu.

• Mara chache – kukatwa kiungo.

Kinga

• Tafuta matibabu ya hospitali kwa mfupa uliovunjika – epuka matibabu ya kienyeji ya kuchua na kufunga kwa miti.

• Fuata maelekezo ya POP na usibebe uzito mapema.

• Hudhuria ufuatiliaji na X-ray.

• Acha sigara.

• Lishe bora.

• Mfupa uliotoka nje ya ngozi – hospitali mara moja kwa antibiotiki na kusafishwa.

Lini umwone daktari

• Maumivu ya mfupa miezi 3 baada ya kuvunjika.

• Kiungo kusogea au kupinda mahali palipovunjika.

• Kidonda kinachotoa usaha juu ya mfupa.

• Baada ya matibabu ya kienyeji – kiungo hakiko sawa.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara