Ndui (smallpox) ni ugonjwa hatari wa kuambukiza uliosababishwa na kirusi cha variola. Ulitokomezwa duniani mwaka 1980 kwa chanjo – kesi ya mwisho ya asili ilikuwa Somalia mwaka 1977. Ulileta homa kali, kisha vipele vilivyoanza usoni na mikononi, vikageuka malengelenge yenye usaha yaliyo na hatua moja kwa wakati mmoja, na kuacha makovu; karibu mtu 3 kati ya 10 walikufa. Leo kirusi kipo maabara mbili tu duniani. Vipele vinavyofanana leo mara nyingi ni tetekuwanga au mpox.

Ndui iliua mamia ya mamilioni ya watu kwa karne nyingi, ikiwemo Afrika Mashariki. Kampeni ya dunia ya chanjo iliyoongozwa na WHO iliutokomeza – ndio ugonjwa pekee wa binadamu uliotokomezwa kabisa.

Makala hii ni ya kihistoria na kielimu. Ukiona vipele vya malengelenge leo, soma Tetekuwanga, Mpox na Kutokwa na malengelenge mwilini.

Takwimu za ugonjwa

Hakuna kesi ya asili tangu 1977. Hifadhi rasmi za kirusi ziko maabara mbili zinazosimamiwa na WHO (Marekani na Urusi). Chanjo ya ndui ilisitishwa kwa umma duniani baada ya kutokomezwa.

Visababishi na vihatarishi

• Kirusi cha variola (orthopoxvirus).

• Kiliambukizwa kwa matone ya hewa kutoka kwa mgonjwa, kugusa vipele au nguo na mashuka yaliyochafuliwa.

• Watu wasiopata chanjo walikuwa hatarini.

• Leo hatari pekee ni ajali ya maabara au matumizi mabaya ya kirusi (bioterrorism).

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Kirusi kiliingia kupitia njia ya hewa, kuzaliana kwenye mitoki, kisha kusambaa kwenye damu na ngozi. Muda wa kupevuka ulikuwa siku 7 hadi 17.

Dalili na viashiria

• Homa kali ghafla, kichwa kuuma, maumivu makali ya mgongo, kutapika – siku 2 hadi 4.

• Vipele vyekundu mdomoni na kooni, kisha usoni, mikononi na miguuni (pamoja na viganja na nyayo) – zaidi pembeni kuliko kifuani.

• Vipele hugeuka malengelenge magumu ya kina, kisha usaha, kisha ukoko – vyote vikiwa hatua moja kwa wakati mmoja (tofauti na tetekuwanga).

• Ukoko huanguka baada ya wiki 3 na kuacha makovu ya kina, hasa usoni.

• Aina kali (hemorrhagic, flat) – kutokwa damu na kifo karibu kwa wote.

Vipimo

• Leo, mgonjwa yeyote anayeshukiwa angechunguzwa na maabara maalum za kitaifa na WHO – PCR.

• Tofauti na tetekuwanga: tetekuwanga huanza kifuani, vipele huwa hatua mbalimbali kwa wakati mmoja, viganja na nyayo mara chache.

Matibabu

• Hakukuwa na dawa ya uhakika zamani – huduma ilikuwa maji, lishe na kutibu maambukizi ya bakteria.

• Leo kuna dawa mpya za kuzuia virusi (tecovirimat) zilizohifadhiwa kwa dharura.

• Chanjo ndani ya siku 4 baada ya kukutana na mgonjwa ilipunguza ukali.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Makovu ya kudumu, hasa usoni.

• Upofu.

• Maambukizi ya bakteria, nimonia, ubongo.

• Kifo – karibu asilimia 30.

Kinga

• Chanjo ya ndui (vaccinia) ndiyo iliyotokomeza ugonjwa – ilimwacha mtu na kovu dogo begani.

• Leo hakuna haja ya chanjo kwa umma; huhifadhiwa kwa dharura.

• Chanjo ya zamani ya ndui hutoa kinga kiasi dhidi ya mpox.

Lini umwone daktari

• Vipele vya malengelenge pamoja na homa – onana na mtoa huduma mapema (mara nyingi ni tetekuwanga au mpox).

• Malengelenge mengi yenye usaha usoni, viganjani na nyayoni yote hatua moja, pamoja na homa kali – ripoti haraka kwa mamlaka za afya.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara