Mwandishi:
Mhhariri
Imeboreshwa:
1 Novemba 2026, 18:09:40
Polisaithemia vera (polycythaemia vera)
Uboho – sehemu laini ndani ya mifupa – hutengeneza chembe nyekundu, nyeupe na chembe sahani za damu kwa kiasi kinachohitajika na mwili. Katika polisaithemia vera (PV), uboho hutengeneza chembe nyekundu nyingi kupita kiasi bila kusubiri amri ya mwili, mara nyingi pamoja na chembe nyeupe na chembe sahani nyingi.
PV ni mojawapo ya kundi la magonjwa ya uboho yanayoitwa *myeloproliferative neoplasms* – yanachukuliwa kama saratani ya damu inayokua polepole sana. Watu wengi huishi nayo kwa miaka mingi wakiwa kwenye matibabu.
Damu nyingi mwilini husababishwa pia na mambo mengine kama kuvuta sigara, kuishi milimani, magonjwa ya mapafu na moyo, na sindano za testosterone. Kwa maelezo ya hali hiyo kwa ujumla soma Polisaithemia. Makala hii inahusu PV pekee.
Takwimu za ugonjwa
PV ni ugonjwa adimu – takribani watu 1 hadi 3 kati ya 100,000 hupata kila mwaka. Huwapata zaidi watu wenye umri wa miaka 50 hadi 70, wanaume kidogo zaidi ya wanawake. Ni nadra kwa vijana na watoto.
Visababishi na vihatarishi
Mabadiliko ya kinasaba JAK2 – yanapatikana kwa zaidi ya wagonjwa 95 kati ya 100. Mabadiliko haya hutokea maishani (hayarithiwi kwa kawaida).
Mara chache, mabadiliko mengine ya kinasaba yanayofanana.
Umri mkubwa.
Haijulikani hasa kwa nini mabadiliko haya hutokea. Hayasababishwi na chakula, wala hayaambukizi.
Jinsi ugonjwa unavyotokea
Kinasaba JAK2 kwa kawaida hufanya kazi kama swichi inayowashwa na homoni ya erythropoietin pale mwili unapohitaji damu zaidi. Kikibadilika, swichi hubaki imewashwa muda wote – uboho hutengeneza damu bila kusimama.
Chembe nyekundu nyingi hufanya damu kuwa nzito na kutiririka polepole. Matokeo yake damu huganda kwa urahisi kwenye mishipa ya ubongo, moyo, miguu na tumbo. Wengu hukua kwa sababu ya kazi ya ziada. Baada ya miaka mingi, kwa wachache, uboho hujaa makovu (myelofibrosis) au ugonjwa hubadilika kuwa saratani ya damu kali.
Dalili na viashiria
Maumivu ya kichwa, kizunguzungu na mlio masikioni.
Uso, viganja na masikio kuwa mekundu.
Mwasho mkali baada ya kuoga maji ya moto – dalili ya kipekee ya PV.
Uchovu na kutokwa jasho jingi usiku.
Kuona giza au uoni kufifia kwa muda.
Hisia ya kuungua na wekundu kwenye vidole vya mikono na miguu.
Tumbo kujaa au maumivu upande wa kushoto kwa sababu ya wengu kukua.
Kutokwa damu puani au fizi.
Maumivu ya viungo (gauti).
Watu wengi hugundulika kwa bahati wakipima damu kwa sababu nyingine, bila dalili yoyote.
Vipimo
Kipimo kamili cha damu (FBC) – haemoglobin na hematokriti (PCV) juu; mara nyingi chembe nyeupe na sahani nazo juu.
Kipimo cha kinasaba JAK2 – huthibitisha ugonjwa kwa wengi.
Kiwango cha erythropoietin – huwa chini katika PV (tofauti na sababu nyingine za damu nyingi).
Kipande cha uboho (bone marrow biopsy) kwa baadhi ya wagonjwa.
Ultrasound ya tumbo – ukubwa wa wengu.
Vipimo vya kuondoa sababu nyingine: oksijeni kwenye damu, X-ray ya kifua, figo, uvutaji sigara.
Matibabu
Lengo kuu ni kupunguza uzito wa damu ili kuzuia damu kuganda. Hutibiwa na daktari bingwa wa magonjwa ya damu:
Kutoa damu (venesection) – kama kuchangia damu, hufanyika mara kwa mara mpaka hematokriti ishuke chini ya kiwango lengwa (takribani 45%).
Aspirin ya kiwango kidogo kila siku – kuzuia damu kuganda, kama hakuna kizuizi.
Dawa za kupunguza utengenezaji wa damu – kama hydroxyurea, au interferon, au ruxolitinib – kwa wagonjwa wenye umri mkubwa, waliowahi kuganda damu, au wasiodhibitika kwa kutoa damu pekee.
Kudhibiti vihatarishi vya moyo – shinikizo la damu, kisukari, lehemu; kuacha sigara.
Dawa za kupunguza mwasho na kudhibiti gauti pale zinapohitajika.
Matatizo yanayoweza kutokea
Damu kuganda – kiharusi, shambulio la moyo, damu kuganda kwenye mishipa ya miguu, mapafu au ini.
Kutokwa damu (kwa sababu chembe sahani hazifanyi kazi vizuri).
Wengu kukua sana.
Uboho kujaa makovu (myelofibrosis) baada ya miaka mingi.
Kubadilika kuwa saratani kali ya damu (kwa wachache).
Matatizo wakati wa ujauzito na upasuaji.
Kinga
Hakuna njia inayojulikana ya kuzuia PV yenyewe. Kinachowezekana ni kuzuia madhara yake:
Hudhuria kliniki na pima damu kama unavyoelekezwa.
Acha sigara.
Kunywa maji ya kutosha, hasa wakati wa joto na safari ndefu.
Tembea na nyoosha miguu kwenye safari ndefu.
Mjulishe daktari kuhusu PV kabla ya upasuaji au ukipata ujauzito.
Lini umwone daktari
Uso mwekundu, maumivu ya kichwa ya mara kwa mara na mwasho baada ya kuoga.
Kipimo cha damu kinaonyesha damu nyingi bila sababu inayojulikana.
Tumbo kujaa upande wa kushoto.
Haraka: udhaifu wa upande mmoja, mdomo kupinda, kushindwa kuongea, maumivu ya kifua, mguu mmoja kuvimba na kuuma, kupumua kwa shida ghafla.
Maswali yanayoulizwa mara kwa mara
1. Polisaithemia vera ni saratani?
Inahesabiwa kuwa saratani ya damu inayokua polepole sana. Kwa matibabu sahihi, wagonjwa wengi huishi miaka mingi, mara nyingi zaidi ya miaka 15 hadi 20.
2. Kutoa damu kunaniacha dhaifu?
Mwanzoni unaweza kuhisi uchovu kidogo baada ya kutoa damu, lakini kwa wengi dalili kama maumivu ya kichwa hupungua. Daktari hupanga kiasi na mara.
3. Damu ninayotolewa inaweza kupewa wagonjwa wengine?
Kwa kawaida haitumiki kuongezea wagonjwa wengine. Huharibiwa kwa utaratibu maalum.
4. Kwa nini nawashwa baada ya kuoga?
Chembe za kinga (mast cells) hutoa histamine nyingi zikiguswa na maji ya moto. Kuoga maji ya uvuguvugu na kujikausha kwa upole husaidia; zipo pia dawa.
5. Ugonjwa huu unarithiwa?
Mara nyingi haurithiwi. Mabadiliko ya JAK2 hutokea kwenye seli za uboho wakati wa maisha, si kwenye vinasaba unavyorithisha watoto.
6. Naweza kula vyakula vyenye madini chuma?
Unaweza kula lishe ya kawaida. Usimeze vidonge vya madini chuma bila ushauri wa daktari, kwa sababu huongeza utengenezaji wa damu.
7. Je, hydroxyurea ni dawa ya saratani?
Ni dawa ya kumeza inayopunguza utengenezaji wa damu uboho. Hutumika kwa PV, selimundu na magonjwa mengine. Inahitaji vipimo vya damu vya mara kwa mara.
8. Mwanamke mwenye PV anaweza kupata mimba?
Anaweza, lakini ujauzito unahitaji ufuatiliaji wa karibu na wataalamu wa damu na wa uzazi, kwa sababu hatari ya damu kuganda huongezeka.
9. Polisaithemia vera inatofautianaje na damu nyingi kwa mvutaji sigara?
Kwa mvutaji sigara, mwili hutengeneza damu nyingi kufidia oksijeni iliyopungua – ukiacha sigara inashuka. Kwa PV uboho wenyewe una hitilafu, na kipimo cha JAK2 huonyesha tofauti.
10. Mazoezi ni salama?
Mazoezi ya kawaida ni mazuri na husaidia mzunguko wa damu. Kunywa maji ya kutosha unapofanya mazoezi.