Damu nyingi mwilini (polisaithemia)

Maelezo ya jumla

Polisaithemia ni hali ya kipimo cha damu kuonyesha himoglobini au hematokriti ya juu – kwa mfano himoglobini zaidi ya gramu 16.5 kwa desilita kwa mwanaume au 16.0 kwa mwanamke. Damu inakuwa nzito na hutiririka kwa shida, na hatari ya kuganda huongezeka.

Ni kiashiria kwenye kipimo, si ugonjwa mmoja. Kazi ya daktari ni kujua kwa nini damu iko juu. Ugonjwa wa uboho unaosababisha hali hii umeelezwa kwenye Polisaithemia vera.

Aina na jinsi inavyojitokeza

• Polisaithemia ya uongo (relative) – maji ya damu yamepungua (kuharisha, kutapika, dawa za kutoa maji), chembe nyekundu si nyingi kweli; hurudi kawaida ukinywa maji.

• Polisaithemia ya pili (secondary) – mwili hutengeneza chembe nyingi kwa sababu ya ukosefu wa oksijeni au homoni ya erythropoietin nyingi. Ndiyo ya kawaida zaidi.

• Polisaithemia ya msingi – [polycythaemia vera](/magonjwa-na-saratani/polisaithemia-vera-polycythaemia-vera) – uboho hutengeneza chembe nyingi bila kudhibitiwa; nadra, hasa baada ya miaka 60.

Katika maeneo ya miinuko mikubwa ya Tanzania, himoglobini ya kawaida huwa juu kidogo kuliko pwani – hili huzingatiwa katika kusoma vipimo.

Visababishi

• Uvutaji sigara – chanzo kikuu kinachozuilika.

• Magonjwa sugu ya mapafu – COPD, makovu ya mapafu.

• Kukoroma na kusimama kupumua usingizini (sleep apnoea) – soma Kukoroma.

• Kuishi kwenye mwinuko mkubwa.

• Magonjwa ya moyo ya kuzaliwa nayo.

• Testosterone na dawa za kuongeza misuli.

• Uvimbe wa figo, ini au ubongo unaotoa erythropoietin.

• Upungufu wa maji na dawa za kutoa maji – polisaithemia ya uongo.

• Mabadiliko ya jeni ya JAK2 – polycythaemia vera.

Dalili zinazoambatana

Wengi hawana dalili. Zikitokea:

• Maumivu ya kichwa na kizunguzungu.

• Uchovu.

• Kuona ukungu.

• Uso na viganja kuwa vyekundu.

• Mwili kuwasha baada ya kuoga maji ya moto – hasa polycythaemia vera.

• Vidole kuungua na kuwa vyekundu.

• Kutokwa damu puani au fizi.

• Tumbo kujaa upande wa kushoto – wengu kukua.

• Kukoroma na usingizi wa mchana – sleep apnoea.

Dalili za hatari

Nenda hospitali mara moja ukiwa na damu nyingi pamoja na:

• Dalili za kiharusi – udhaifu wa upande mmoja, mdomo kupinda, kushindwa kuongea.

• Maumivu ya kifua.

• Mguu mmoja kuvimba na kuuma – damu kuganda.

• Maumivu makali ya tumbo.

• Kuona vibaya ghafla.

Vipimo

• Kipimo kamili cha damu – kurudiwa kuthibitisha (baada ya kunywa maji ya kutosha).

• Kupima oksijeni (pulse oximeter) na vipimo vya mapafu na moyo.

• Kiwango cha erythropoietin – chini kwa polycythaemia vera, juu kwa polisaithemia ya pili.

• Kipimo cha jeni ya JAK2.

• Ultrasound ya tumbo – wengu, figo, ini.

• Kipimo cha usingizi – sleep apnoea.

• Sampuli ya uboho kwa baadhi.

Matibabu na huduma ya nyumbani

• Polisaithemia ya uongo – kunywa maji ya kutosha; kupitia dawa za kutoa maji.

• Polisaithemia ya pili – kutibu chanzo: kuacha sigara, kutibu magonjwa ya mapafu na sleep apnoea, kuacha testosterone isiyo ya lazima. Kutoa damu kwa baadhi tu wenye dalili.

• Polycythaemia vera – kutoa damu kwa matibabu (venesection) mara kwa mara, aspirin ya dozi ndogo kwa ushauri, na dawa za kupunguza uzalishaji wa chembe kwa wenye hatari kubwa.

• Kwa wote – kudhibiti shinikizo la damu, kisukari na lehemu.

Kinga

• Acha kuvuta sigara.

• Kunywa maji ya kutosha.

• Tumia testosterone tu kwa maelekezo ya daktari na kwa vipimo vya damu.

• Tibu kukoroma kunakosimamisha kupumua.

• Epuka kukaa muda mrefu bila kusogea.

Lini umwone daktari

• Kipimo cha damu kimeonyesha himoglobini ya juu.

• Mwili kuwasha baada ya kuoga maji ya moto pamoja na uso mwekundu.

• Maumivu ya kichwa na kizunguzungu vinavyoendelea.

• Unatumia testosterone au dawa za kuongeza misuli.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara