Saratani ya kinywa na ulimi hutokea kwenye ulimi, sakafu ya kinywa, mashavu, fizi, midomo na kaakaa. Visababishi vikuu ni tumbaku (kuvuta, ugoro, kutafuna), pombe, kutafuna tambuu (betel), na HPV. Dalili ni kidonda kisichopona kwa wiki 3, mabaka meupe au mekundu, uvimbe mgumu, maumivu ya ulimi au sikio upande mmoja, kumeza kwa shida, meno kulegea na mitoki ya shingo. Ikigunduliwa mapema hutibika vizuri kwa upasuaji na mionzi.

Saratani nyingi za kinywa ni squamous cell carcinoma – zinaanza kwenye utando wa ndani wa kinywa. Mara nyingi hutanguliwa na mabaka meupe (leukoplakia) au mekundu (erythroplakia) yasiyo na maumivu.

Kwa vidonda vya kawaida soma Vidonda mdomoni na Vidonda kwenye ulimi. Tofauti kuu: kidonda cha kawaida hupona ndani ya wiki 2; cha saratani hakiponi.

Takwimu za ugonjwa

Saratani ya kinywa ni kati ya saratani 20 zinazotokea zaidi duniani, hasa Asia Kusini. Afrika Mashariki inaongezeka kwa sababu ya tumbaku, pombe na ugoro. Hutokea zaidi baada ya miaka 40, kwa wanaume zaidi.

Visababishi na vihatarishi

• Tumbaku – sigara, ugoro, tumbaku ya kutafuna.

• Pombe – hasa pamoja na tumbaku (hatari huzidishana).

• Kutafuna tambuu na majani ya betel.

• HPV – hasa koo na shina la ulimi.

• Jua kali – midomo.

• Lishe duni yenye mboga na matunda kidogo.

• Kinga dhaifu – VVU.

• Meno makali au meno bandia yanayojeruhi sehemu moja kwa muda mrefu – mchangiaji.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Kemikali za tumbaku na pombe huharibu DNA ya seli za utando wa kinywa kwa miaka. Seli huanza kukua bila udhibiti, kwanza kama mabaka (hatua ya kabla ya saratani), kisha saratani inayovamia tishu za ndani na kusambaa kwenye mitoki ya shingo.

Dalili na viashiria

• Kidonda kisichopona kwa zaidi ya wiki 3.

• Mabaka meupe au mekundu yasiyoondoka ukiyakwangua.

• Uvimbe mgumu kwenye ulimi, shavu au fizi.

• Maumivu ya ulimi au ganzi; maumivu ya sikio upande mmoja.

• Kumeza au kutafuna kwa shida; ulimi kushindwa kusogea.

• Meno kulegea bila ugonjwa wa fizi; meno bandia kutokaa vizuri.

• Damu mdomoni.

• Mitoki ya shingo kuvimba.

• Sauti kubadilika; kupungua uzito.

Vipimo

• Uchunguzi wa kinywa na shingo.

• Biopsy ya kidonda au baka – kipimo kikuu.

• CT au MRI ya kichwa na shingo – ukubwa na kusambaa.

• X-ray ya kifua au CT – kusambaa mapafuni.

• FNA ya mitoki ya shingo.

• Kipimo cha VVU.

Matibabu

• Upasuaji – kuondoa uvimbe na mitoki ya shingo; wakati mwingine kurekebisha kwa tishu kutoka sehemu nyingine.

• Mionzi – baada ya upasuaji au kama tiba kuu.

• Dawa za saratani – pamoja na mionzi kwa saratani kubwa.

• Huduma ya lishe na ya kuongea – baada ya matibabu.

• Huduma shufaa – kwa saratani iliyosambaa.

• Acha tumbaku na pombe – huongeza mafanikio ya matibabu.

Tanzania matibabu ya saratani yanapatikana Ocean Road Cancer Institute na hospitali za kanda.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Kusambaa kwenye shingo, mapafu na mifupa.

• Kushindwa kula, kuongea na kumeza.

• Madhara ya mionzi – mdomo mkavu, meno kuoza, taya kuharibika.

• Saratani nyingine ya kichwa na shingo – kwa wanaoendelea na tumbaku.

Kinga

• Usitumie tumbaku kwa namna yoyote.

• Punguza au acha pombe.

• Kula mboga na matunda.

• Chanjo ya HPV.

• Jikinge na jua – midomo.

• Jichunguze kinywa mara moja kwa mwezi kwa kioo; mwone daktari wa meno mara kwa mara.

Lini umwone daktari

• Kidonda au baka mdomoni lisilopona kwa wiki 3 – hasa ukitumia tumbaku au pombe.

• Uvimbe mgumu mdomoni au shingoni.

• Maumivu ya ulimi au sikio upande mmoja yasiyoeleweka.

• Kumeza kwa shida kunakoongezeka.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara