Mfuko wa uzazi (kizazi) una utando laini wa ndani unaoitwa endometriamu. Kila mwezi utando huu hunenepa ukijiandaa kupokea mimba, na mimba isipotungwa hutoka kama hedhi. Saratani ya endometriamu hutokea pale seli za utando huu zinapobadilika na kukua bila mpangilio.

Ni tofauti na saratani ya shingo ya kizazi, inayoanzia sehemu ya chini ya kizazi na kusababishwa na HPV. Pia ni tofauti na faibroidi, ambazo ni uvimbe usio wa saratani wa misuli ya kizazi.

Kwa uvimbe mwingine wa kizazi soma Uvimbe kwenye kizazi.

Takwimu za ugonjwa

Ndiyo saratani ya via vya uzazi inayotokea zaidi kwa wanawake katika nchi zilizoendelea, na idadi yake inaongezeka Afrika kadiri unene na kisukari vinavyoongezeka. Huwapata zaidi wanawake wenye umri wa miaka 50 hadi 70, baada ya kukoma hedhi.

Kwa sababu damu baada ya kukoma hedhi huonekana mapema, wanawake wengi hugundulika ugonjwa ukiwa bado ndani ya kizazi – wakati unaotibika vizuri zaidi.

Visababishi na vihatarishi

Kihatarishi kikuu ni utando wa kizazi kuathiriwa na homoni ya estrojeni kwa muda mrefu bila kusawazishwa na projesteroni:

• Unene uliokithiri – mafuta ya mwili hutengeneza estrojeni baada ya kukoma hedhi.

• Kisukari na shinikizo la juu la damu.

• Kutowahi kuzaa.

• Kuvunja ungo mapema na kukoma hedhi kwa kuchelewa.

• Ovari zenye vifuko vingi (PCOS) – hedhi zisizo za kawaida kwa miaka mingi.

• Kutumia estrojeni peke yake bila projesteroni kama tiba ya homoni baada ya kukoma hedhi.

• Dawa ya tamoxifen inayotumika kutibu saratani ya matiti.

• Utando wa kizazi kukua kupita kiasi (endometrial hyperplasia).

• Historia ya familia (mf. Lynch syndrome).

Kuzaa, kutumia vidonge vya uzazi wa mpango vyenye mchanganyiko wa homoni kwa miaka kadhaa, na kitanzi chenye homoni hupunguza hatari.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Estrojeni huchochea utando wa kizazi kukua. Projesteroni huusawazisha na kuufanya utoke kila mwezi. Pale estrojeni inapotawala kwa miaka mingi bila projesteroni, utando huendelea kunenepa (hyperplasia), seli hupata mabadiliko na baadhi hugeuka saratani.

Saratani hukua ndani ya kizazi, huvamia misuli ya kizazi, kisha shingo ya kizazi, ovari na tezi za nyonga. Hatimaye huweza kusambaa kwenye mapafu, ini na mifupa. Aina chache (kama serous na clear cell) si za kuchochewa na homoni na hukua kwa kasi zaidi.

Dalili na viashiria

• Damu ukeni baada ya kukoma hedhi – hata matone machache. Hii ndiyo dalili muhimu zaidi.

• Kwa ambaye bado anapata hedhi: hedhi nzito sana, ndefu, au damu kati ya hedhi.

• Uchafu ukeni wenye maji maji au damu.

• Maumivu ya nyonga au chini ya tumbo.

• Maumivu wakati wa tendo la ndoa.

• Kupungua uzito – kwa ugonjwa uliokithiri.

Vipimo

• Ultrasound ya ukeni – hupima unene wa utando wa kizazi; utando mnene kwa mwanamke aliyekoma hedhi unahitaji uchunguzi zaidi.

• Kuchukua kipande cha utando wa kizazi (endometrial biopsy) – kwa kifaa chembamba kupitia shingo ya kizazi, au kwa kusafisha kizazi. Huthibitisha saratani.

• Kipimo cha kamera ndani ya kizazi (hysteroscopy) pale kinapopatikana.

• Pap smear/VIA – kutofautisha na saratani ya shingo ya kizazi.

• Vipimo vya kujua hatua: X-ray ya kifua, ultrasound au CT ya tumbo na nyonga, MRI.

• Vipimo vya damu: wingi wa damu, figo, ini, sukari na CA-125.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026:

• Upasuaji – ndiyo matibabu makuu: kuondoa kizazi, mirija na ovari zote mbili, pamoja na kuchunguza tezi za nyonga. Kipande kilichoondolewa huchunguzwa kujua hatua kamili.

• Uangalizi tu – kwa saratani ndogo ya hatua ya mwanzo yenye seli zisizo kali.

• Tiba ya mionzi – ya ndani ya uke (brachytherapy) au ya nje ya nyonga, baada ya upasuaji kwa wenye hatari ya saratani kurudi.

• Dawa za saratani (kemotherapia) – kwa saratani iliyosambaa nje ya kizazi au inayorudi.

• Dawa za homoni (projesteroni) – kwa wagonjwa wachache wasioweza kufanyiwa upasuaji au vijana wanaotaka kuzaa, chini ya uangalizi wa karibu.

• Kudhibiti uzito, sukari na shinikizo la damu ni sehemu ya matibabu.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Saratani kurudi kwenye uke au nyonga.

• Kusambaa kwenye mapafu, ini na mifupa.

• Upungufu wa damu kutokana na kutokwa damu kwa muda mrefu.

• Madhara ya upasuaji – maambukizi, damu kuganda kwenye miguu.

• Madhara ya mionzi – kuharisha, kuwashwa kibofu, uke kuwa mkavu.

• Kukoma hedhi ghafla kwa aliyeondolewa ovari akiwa bado kijana.

Kinga

• Dumisha uzito unaofaa na fanya mazoezi mara kwa mara.

• Dhibiti kisukari.

• Pata hedhi za kawaida – mwanamke asiyepata hedhi kwa miezi mingi (mf. PCOS) aonane na daktari.

• Tiba ya homoni baada ya kukoma hedhi itumike tu kwa ushauri wa daktari.

• Usipuuze damu baada ya kukoma hedhi – kugundua mapema ndiyo kinga kubwa dhidi ya vifo.

Lini umwone daktari

• Damu yoyote ukeni baada ya kukoma hedhi.

• Hedhi nzito sana au damu kati ya hedhi, hasa ukiwa na zaidi ya miaka 40.

• Uchafu wa maji maji au wenye damu ukeni usioisha.

• Unatumia tamoxifen na unaona damu ukeni.

• Maumivu ya nyonga yasiyoisha.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara