Saratani ya shingo ya kizazi (cervical cancer) husababishwa hasa na maambukizi ya muda mrefu ya virusi vya HPV. Mwanzoni haina dalili; baadaye huleta damu baada ya tendo la ndoa, damu baada ya kukoma hedhi na uchafu wenye harufu. Inazuilika kwa chanjo ya HPV na uchunguzi wa mara kwa mara (VIA, Pap smear).

Shingo ya kizazi ni sehemu ya chini ya mfuko wa uzazi inayoungana na uke. Saratani ya shingo ya kizazi huanza pale seli za utando wa shingo hii zinapobadilika taratibu kwa miaka kadhaa, kutoka mabadiliko madogo ya awali hadi saratani kamili.

Habari njema ni kwamba mabadiliko hayo ya awali huchukua miaka 10 hadi 20 kugeuka saratani. Muda huo mrefu unatoa nafasi ya kuyagundua kwa uchunguzi rahisi na kuyatibu kabla hayajawa saratani. Ndiyo maana saratani hii inaitwa saratani inayozuilika.

Saratani ya uke ni ugonjwa tofauti, ingawa vihatarishi vyake vinafanana.

Takwimu za ugonjwa

Tanzania ni miongoni mwa nchi zenye kiwango kikubwa zaidi cha saratani hii duniani. Ndiyo saratani inayowapata wanawake wengi zaidi nchini na inaongoza kwa vifo vya saratani kwa wanawake. Takribani wanawake 10,000 hugundulika kila mwaka.

Wanawake wanaoishi na VVU wako kwenye hatari mara sita zaidi, na mara nyingi huipata katika umri mdogo.

Visababishi na vihatarishi

Kisababishi kikuu ni maambukizi ya muda mrefu ya aina hatari za virusi vya HPV (human papillomavirus), hasa aina ya 16 na 18. HPV huambukizwa kwa ngono na ni ya kawaida sana – watu wengi huipata maishani na kinga huiondoa yenyewe. Tatizo ni pale virusi vinapobaki kwa miaka mingi.

• Kuanza kujamiiana katika umri mdogo.

• Wapenzi wengi, au mpenzi mwenye wapenzi wengi.

• Kuzaa watoto wengi au kuzaa katika umri mdogo.

• Maambukizi ya VVU na hali nyingine zinazodhoofisha kinga.

• Uvutaji sigara.

• Kutopata chanjo ya HPV.

• Kutofanyiwa uchunguzi wa mara kwa mara.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Virusi vya HPV vikidumu kwenye seli za shingo ya kizazi huharibu mfumo unaodhibiti ukuaji wa seli. Seli huanza kubadilika kidogo kidogo (hatua hizi huitwa mabadiliko ya kabla ya saratani). Bila matibabu, baada ya miaka mingi hugeuka saratani inayovamia.

Saratani ikikua husambaa kwenye uke, tishu za nyonga, kibofu cha mkojo na puru. Ikiharibu ukuta wa kibofu au puru huweza kutengeneza tundu (fistula) linalosababisha mkojo au kinyesi kutoka ukeni. Mwishoni husambaa kwenye mapafu, ini na mifupa.

Dalili na viashiria

Hatua za mwanzo

Mara nyingi hakuna dalili kabisa. Hii ndiyo sababu ya kufanya uchunguzi hata kama unajisikia mzima.

Dalili za ugonjwa unaoendelea

• Damu ukeni baada ya tendo la ndoa.

• Damu kati ya hedhi moja na nyingine.

• Damu ukeni baada ya kukoma hedhi.

• Uchafu ukeni wenye maji maji, damu au harufu mbaya.

• Maumivu ya nyonga au kiuno.

• Maumivu wakati wa kujamiiana.

Dalili za ugonjwa uliokithiri

• Mkojo au kinyesi kutoka ukeni bila kujizuia (fistula).

• Miguu kuvimba.

• Kukojoa kwa shida au figo kushindwa kufanya kazi.

• Upungufu wa damu, kupungua uzito na uchovu.

Vipimo

Vipimo vya uchunguzi (kwa mwanamke asiye na dalili)

• VIA – mtoa huduma hupaka siki maalum (acetic acid) kwenye shingo ya kizazi na kuangalia mabadiliko. Ni rahisi, haina maumivu na majibu hupatikana papo hapo.

• VILI – hutumia madini ya iodini badala ya siki.

• Pap smear – seli huchukuliwa na kuchunguzwa maabara.

• Kipimo cha HPV – hutafuta virusi vyenyewe, pale kinapopatikana.

Vipimo vya kuthibitisha saratani

• Kuchukua kipande cha nyama (biopsy) ya shingo ya kizazi.

• Uchunguzi wa nyonga ukiwa umepewa nusu kaputi ili kujua hatua ya ugonjwa.

• Ultrasound ya tumbo na nyonga, X-ray ya kifua, CT au MRI inapopatikana.

• Vipimo vya damu: wingi wa damu, figo, ini na kipimo cha VVU.

Matibabu

Mwanamke akigundulika na mabadiliko ya kabla ya saratani kwenye VIA, hutibiwa siku hiyo hiyo au mapema kwa kugandisha kwa baridi (cryotherapy) au kuchoma kwa joto (thermal ablation), au kwa kuondoa kipande kidogo cha shingo (LEEP). Matibabu haya ni ya haraka na huzuia saratani.

Saratani iliyothibitishwa hutibiwa kwenye vituo vya saratani. Kwa mujibu wa STG 2026, matibabu hutegemea hatua:

• Hatua za mwanzo kabisa – upasuaji wa kuondoa mfuko wa uzazi, au kipande cha shingo kwa anayetaka kuzaa.

• Hatua za mwanzo – upasuaji mkubwa pamoja na tezi za nyonga, au tiba ya mionzi.

• Hatua za kati – tiba ya mionzi (ya nje na ya ndani – brachytherapy) mara nyingi pamoja na dawa ya saratani inayoongeza nguvu ya mionzi.

• Ugonjwa uliosambaa – mionzi au dawa za saratani kupunguza dalili, na huduma shufaa ya kudhibiti maumivu, kutokwa damu na harufu.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Kutokwa damu nyingi ukeni.

• Fistula ya kibofu na uke au ya puru na uke.

• Kuziba kwa njia ya mkojo na figo kuvimba au kushindwa kufanya kazi.

• Maumivu sugu ya nyonga.

• Saratani kurudi baada ya matibabu.

• Madhara ya mionzi – kuharisha, kuwashwa kibofu, uke kuwa mwembamba na mkavu.

Kinga

• Chanjo ya HPV – Tanzania hutoa chanjo bure kwa wasichana wa miaka 9 hadi 14 shuleni na vituo vya afya. Ni salama na hufanya kazi vizuri zaidi ikitolewa kabla ya kuanza kujamiiana.

• Uchunguzi wa mara kwa mara – kila mwanamke wa miaka 25 hadi 49 (na zaidi) afanyiwe uchunguzi angalau kila miaka 3 hadi 5; wanaoishi na VVU waanze mapema na kupima mara kwa mara zaidi.

• Kuchelewa kuanza kujamiiana na kupunguza idadi ya wapenzi.

• Matumizi ya kondomu – hupunguza (ingawa haiondoi kabisa) maambukizi ya HPV.

• Kuacha kuvuta sigara.

• Kupima na kutibu VVU.

Lini umwone daktari

• Ukiona damu baada ya tendo la ndoa au kati ya hedhi.

• Damu yoyote ukeni baada ya kukoma hedhi.

• Uchafu ukeni wenye harufu usioisha kwa dawa za kawaida.

• Una miaka 25 au zaidi na hujawahi kufanyiwa uchunguzi – nenda hata kama huna dalili.

• Unaishi na VVU – uliza kuhusu uchunguzi kwenye kliniki yako ya CTC.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara