Maelezo ya jumla

Madini chuma ni malighafi muhimu ya kutengeneza haemoglobin – protini iliyo ndani ya chembe nyekundu za damu inayobeba oksijeni kwenda sehemu zote za mwili. Mwili ukikosa madini chuma ya kutosha, hutengeneza chembe nyekundu chache na ndogo zenye haemoglobin kidogo. Hapo ndipo hutokea upungufu wa damu wa madini chuma.

Upungufu wa damu wenyewe ni kiashiria kwamba kuna tatizo mahali fulani, na una visababishi vingi – malaria, selimundu, thalasemia, ukosefu wa vitamini B12 na folate, magonjwa sugu na mengineyo. Kwa maelezo ya jumla ya dalili za upungufu wa damu soma Dalili za upungufu wa damu. Makala hii inahusu kisababishi kinachoongoza: ukosefu wa madini chuma.

Takwimu za ugonjwa

WHO inakadiria karibu nusu ya upungufu wote wa damu duniani unatokana na ukosefu wa madini chuma. Huwaathiri zaidi watoto wadogo, wasichana na wanawake walio katika umri wa kuzaa, na wajawazito.

Tanzania, takwimu za kitaifa za afya zimeonyesha karibu nusu ya wanawake wa umri wa kuzaa na zaidi ya nusu ya watoto chini ya miaka 5 wana upungufu wa damu wa kiwango fulani, na ukosefu wa madini chuma ndio chanzo kikubwa.

Visababishi na vihatarishi

Mwili kupata madini chuma kidogo

• Lishe yenye nyama, samaki, maini, maharage na mboga za majani kidogo.

• Kunywa chai au kahawa wakati wa kula – huzuia ufyonzwaji wa madini chuma.

• Magonjwa ya utumbo yanayozuia ufyonzwaji, au upasuaji wa tumbo.

Mwili kupoteza au kuhitaji madini chuma mengi

• Hedhi nzito au ndefu – mara nyingi kutokana na faibroidi.

• Ujauzito na kunyonyesha, hasa mimba zinazofuatana kwa karibu.

• [Minyoo ya tumbo](/magonjwa-na-saratani/minyoo-ya-tumbo-kwa-mtu-mzima-intestinal-worms) hasa safura (hookworm) – hunyonya damu kwenye utumbo kila siku.

• Kupoteza damu taratibu tumboni – vidonda vya tumbo, bawasiri, saratani ya tumbo au utumbo mpana.

• Matumizi ya muda mrefu ya dawa za maumivu kama aspirin na ibuprofen.

• Kichocho cha kibofu (damu kwenye mkojo).

• Kuchangia damu mara kwa mara.

• Ukuaji wa haraka kwa watoto na vijana.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Mwili huhifadhi madini chuma kwenye ini, wengu na uboho. Mahitaji yanapozidi upatikanaji, akiba hii hutumika kwanza bila dalili yoyote. Akiba ikiisha, uboho hushindwa kutengeneza haemoglobin ya kutosha – chembe nyekundu zinakuwa ndogo na zenye rangi hafifu.

Viungo vinapokosa oksijeni ya kutosha, moyo hulazimika kudunda kwa kasi zaidi kufidia. Upungufu ukiwa mkali sana na wa muda mrefu, moyo huchoka na unaweza kushindwa kufanya kazi.

Dalili na viashiria

• Uchovu na kukosa nguvu hata baada ya kupumzika.

• Kizunguzungu na kuhisi kuzimia.

• Kupumua kwa shida unapopanda ngazi au kutembea haraka.

• Moyo kudunda kwa nguvu au kwenda mbio.

• Weupe wa viganja, ndani ya kope na kucha.

• Maumivu ya kichwa na kukosa umakini.

• Kucha nyembamba zinazovunjika au kubonyea katikati kama kijiko.

• Vidonda pembeni mwa mdomo na ulimi laini unaouma.

• Nywele kunyonyoka.

• Hamu ya kula vitu visivyo chakula – udongo, barafu, chaki (pika).

• Miguu kutotulia usiku.

Vipimo

• Kipimo kamili cha damu (FBC) – huonyesha kiwango cha haemoglobin na ukubwa wa chembe nyekundu (chembe ndogo = MCV ya chini).

• Picha ya damu chini ya hadubini (blood smear).

• Ferritin – hupima akiba ya madini chuma mwilini; ikiwa chini, huthibitisha ukosefu wa madini chuma.

• Kipimo cha malaria.

• Kipimo cha choo kutafuta mayai ya minyoo na damu iliyojificha.

• Kwa watu wazima wanaume na wanawake waliokoma hedhi – kipimo cha kamera ya tumbo au utumbo mpana kutafuta chanzo cha kupoteza damu.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026, kanuni kuu ni kutibu upungufu na chanzo chake kwa pamoja:

• Vidonge vya madini chuma (ferrous sulphate) mara moja kwa siku kwa miezi mitatu au zaidi – hata baada ya damu kurudi kawaida, ili kujaza akiba.

• Vidonge vimezwe tumbo likiwa tupu au pamoja na juisi ya matunda yenye vitamini C; epuka chai, kahawa na maziwa wakati huo.

• Dawa za minyoo (mf. albendazole) na kutibu malaria pale inapohitajika.

• Kutibu chanzo – hedhi nzito, vidonda vya tumbo, bawasiri n.k.

• Madini chuma kwa sindano au dripu – kwa wasioweza kumeza vidonge au wasiopata nafuu.

• Kuongezewa damu – pale tu upungufu ni mkali na unahatarisha maisha (mf. moyo kushindwa kufanya kazi au mshtuko).

• Ushauri wa lishe.

Vidonge vya madini chuma huweza kufanya kinyesi kuwa cheusi – hilo ni kawaida. Huweza pia kuleta kichefuchefu au kukosa choo; mweleze mtoa huduma ukipata madhara haya.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Moyo kushindwa kufanya kazi kwa upungufu mkali.

• Kwa wajawazito – kujifungua kabla ya wakati, mtoto mwenye uzito mdogo, na hatari kubwa ikitokea damu nyingi wakati wa kujifungua.

• Kwa watoto – kuchelewa kukua na kujifunza.

• Kinga ya mwili kudhoofika.

• Chanzo kilichojificha (mf. saratani ya utumbo) kuchelewa kugundulika.

Kinga

• Kula vyakula vyenye madini chuma: maini, nyama, samaki, dagaa, maharage, njegere, mboga za majani kama mchicha, matembele na majani ya maboga.

• Kula matunda yenye vitamini C (machungwa, mapera, embe) pamoja na mlo.

• Kunywa chai na kahawa saa moja kabla au baada ya kula, si wakati wa kula.

• Wajawazito wameze vidonge vya madini chuma na folic acid kila siku kama wanavyoelekezwa kliniki.

• Dawa za minyoo kila baada ya miezi 6 kwa watoto na makundi yaliyo hatarini.

• Vaa viatu – safura huingia kupitia nyayo.

• Lala ndani ya chandarua chenye dawa.

Lini umwone daktari

• Una uchovu, kizunguzungu au weupe usioisha.

• Hedhi yako ni nzito kiasi cha kulowanisha pedi kila saa moja au mbili, au inadumu zaidi ya siku 7.

• Una hamu ya kula udongo au barafu.

• Kinyesi cheusi kama lami (bila kutumia vidonge vya madini chuma) au damu kwenye choo.

• Haraka: kupumua kwa shida ukiwa umepumzika, maumivu ya kifua, kuzimia.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara