COVID-19: dalili, vipimo na huduma ya nyumbani

Jibu kwa ufupi

Jibu kwa ufupi: COVID-19 inasababishwa na kirusi SARS-CoV-2, kinachoenea kwa matone na hewa kutoka kwa mtu mwenye maambukizi anapokohoa, kupiga chafya, kuongea au kupumua, hasa ndani ya vyumba visivyo na hewa ya kutosha. Kwa watu wengi sasa ni ugonjwa mdogo hadi wa wastani; hatari ya kuugua vibaya iko zaidi kwa wazee, wenye magonjwa sugu na wenye kinga dhaifu. Kwa ugonjwa wenyewe soma COVID-19.

Maelezo

Dalili za kawaida

• Homa au kuhisi baridi.

• Kikohozi, koo kuuma, mafua.

• Uchovu, maumivu ya misuli na kichwa.

• Kupoteza harufu au ladha – sasa ni nadra zaidi kuliko mwanzo wa janga.

• Kichefuchefu au kuharisha kwa baadhi.

Inaenea vipi – na vipi haienei

• Inaenea kwa matone na hewa ya karibu, zaidi ndani ya vyumba vilivyofungwa; mara chache kwa kugusa vitu kisha macho, pua au mdomo.

• Haienei kwa chakula, kung'atwa na mbu, kuchangia damu salama, wala kupitia ngozi isiyo na jeraha.

• Ngono yenyewe si njia kuu, lakini ukaribu wa ana kwa ana wakati wa tendo unaweza kuambukiza.

Vipimo

• Kipimo cha haraka (antigen) – majibu ndani ya dakika 15 hadi 30; bora siku za mwanzo za dalili.

• PCR – sahihi zaidi; huchukua saa hadi siku.

• Kipimo hasi siku ya kwanza hakiondoi kabisa COVID-19 – rudia baada ya siku 1 hadi 2 kama dalili zinaendelea.

• Gharama na upatikanaji hutegemea kituo; uliza kituo cha afya kilicho karibu.

Dawa

• Wengi hawahitaji dawa maalum – ni huduma ya dalili tu.

• Wenye hatari kubwa wanaweza kupewa dawa za kuzuia virusi (kama nirmatrelvir/ritonavir) ndani ya siku 5 za dalili, kwa ushauri wa daktari.

• Waliolazwa wenye oksijeni chini hupewa oksijeni, steroids (dexamethasone) na dawa nyingine hospitalini.

• Haifanyi kazi kwa COVID-19: ivermectin, hydroxychloroquine, azithromycin (bila maambukizi ya bakteria), ARV, kujifukiza kwa mvuke, limao, tangawizi au vitunguu kama tiba – vinaweza kusaidia faraja tu au kudhuru.

Nini cha kufanya

• Pumzika, kunywa maji ya kutosha, kula vizuri.

• Paracetamol kwa homa na maumivu, kwa ushauri.

• Kaa mbali na wengine, hasa wazee na wagonjwa, hadi homa iishe kwa saa 24 na dalili zipungue; vaa barakoa ukikutana na watu kwa siku 5 hadi 10.

• Fungua madirisha – hewa safi hupunguza maambukizi nyumbani.

• Kama una pulse oximeter, pima oksijeni mara 2 hadi 3 kwa siku.

• Mwenye magonjwa sugu, mzee, mjamzito au mwenye kinga dhaifu – wasiliana na mtoa huduma mapema kwa ushauri wa dawa.

Dalili za hatari

Nenda hospitali mara moja ukiwa na:

• Kupumua kwa shida au kupumua haraka.

• Maumivu au kubana kifuani kunakoendelea.

• Kuchanganyikiwa, kusinzia sana, kushindwa kuamka.

• Midomo au uso kuwa bluu.

• Oksijeni chini ya 94% kwenye pulse oximeter.

• Kushindwa kunywa au kukojoa kidogo sana.

Lini umwone daktari

• Una umri zaidi ya 60, magonjwa sugu au kinga dhaifu – mapema, ndani ya siku 5.

• Dalili hazipungui baada ya siku 7 hadi 10.

• Uchovu, kupumua kwa shida au kusahau kunakodumu zaidi ya wiki 4 baada ya kupona (long COVID).

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara