Mwandishi:
ULY CLINIC
Mhariri:
ULY CLINIC
Imeboreshwa:
20 Novemba 2026, 17:01:38
Maambukizi ya macho ya kichanga (ophthalmia neonatorum)
Maambukizi ya macho ya kichanga ni macho kuwa mekundu, kuvimba kope na kutoa usaha katika siku 28 za kwanza za maisha. Mara nyingi husababishwa na bakteria wa kisonono au klamidia wanaotoka kwa mama wakati wa kujifungua. Usaha mwingi unaorudi haraka baada ya kufutwa ni dharura, kwa sababu kisonono huweza kuharibu jicho ndani ya siku chache na kuleta upofu.
Kichanga mwenye usaha machoni apelekwe kituo cha afya siku hiyo hiyo; mama na mwenzi wake wapimwe na kutibiwa pia.
Maambukizi ya macho ya kichanga ni uvimbekinga wa utando mwembamba unaofunika weupe wa jicho na ndani ya kope (kiwambo), unaotokea katika mwezi wa kwanza wa maisha. Kwa Kiingereza huitwa ophthalmia neonatorum au neonatal conjunctivitis.
Si kila kichanga mwenye tongotongo ana maambukizi. Vichanga wengi hutoa tongotongo kidogo kwa sababu mirija ya machozi bado ni myembamba. Tofauti ni kwamba kwenye maambukizi jicho huwa jekundu, kope huvimba, na usaha ni mwingi au wa njano kijani.
Aina kuu
Ya kisonono: huanza siku 2 hadi 5 baada ya kuzaliwa, usaha mwingi sana na kope kuvimba sana. Ndiyo hatari zaidi.
Ya klamidia: huanza siku 5 hadi 14, usaha kidogo hadi wa wastani, na huweza kuambatana na nimonia baadaye.
Ya bakteria wengine: huanza wakati wowote, mara nyingi ni ndogo.
Ya kemikali: ndani ya siku 1 baada ya dawa ya kuzuia maambukizi kuwekwa machoni, huisha yenyewe ndani ya siku 2 hadi 4.
Takwimu za ugonjwa
Kabla ya kuanza kuweka dawa machoni mwa kila kichanga, ugonjwa huu ulikuwa chanzo kikuu cha upofu wa watoto. Bado ni tatizo kubwa mahali ambapo kisonono na klamidia ni vingi na wanawake hawapimwi wakati wa ujauzito.
Bila dawa ya kuzuia, nusu ya watoto wanaozaliwa na mama mwenye kisonono asiyetibiwa hupata maambukizi ya macho. Kwa mama mwenye klamidia, karibu mtoto 1 kati ya 3 huathirika.
Visababishi na vihatarishi
Visababishi
Bakteria wa kisonono.
Bakteria wa klamidia.
Bakteria wengine wa ngozi na via vya uzazi.
Virusi vya malengelenge (herpes), mara chache lakini hatari.
Dawa ya kemikali iliyowekwa machoni baada ya kuzaliwa.
Vihatarishi
Mama mwenye ugonjwa wa zinaa usiotibiwa wakati wa kujifungua, hata kama hana dalili.
Mama kutopimwa magonjwa ya zinaa wakati wa ujauzito.
Kupasuka kwa chupa ya maji muda mrefu kabla ya kujifungua.
Kujifungua nyumbani bila huduma ya macho ya mtoto baada ya kuzaliwa.
Usafi duni wa mikono na vitambaa vinavyotumika kufuta macho ya mtoto.
Jinsi ugonjwa unavyotokea
Mtoto anapopita kwenye njia ya uzazi, macho yake hugusa ute wa uke. Kama mama ana bakteria wa kisonono au klamidia, bakteria huingia kwenye kiwambo cha mtoto. Kinga ya macho ya kichanga bado ni dhaifu, hivyo bakteria huzaliana haraka.
Bakteria wa kisonono wana uwezo wa kupenya utando wa mbele wa jicho (konea) hata ukiwa mzima. Ndani ya masaa 24 hadi 48 wanaweza kutoboa konea na kuharibu jicho kabisa. Ndiyo sababu ugonjwa huu huchukuliwa kama dharura. Klamidia huleta uvimbekinga wa polepole zaidi, lakini huweza kusambaa hadi mapafuni.
Dalili na viashiria
Usaha machoni, wa njano au kijani, unaorudi baada ya kufutwa.
Kope kuvimba, mara nyingine kiasi kwamba mtoto hawezi kufungua macho.
Weupe wa jicho kuwa mwekundu.
Kope kushikamana, hasa asubuhi.
Macho yote mawili au moja tu.
Dalili za hatari
Usaha mwingi sana unaorudi ndani ya dakika chache baada ya kufutwa.
Kope kuvimba sana na kuwa ngumu.
Ukungu au weupe juu ya sehemu ya mbele ya jicho.
Mtoto ana homa, mwili wa baridi, ananyonya kwa shida au amelegea.
Kikohozi au kupumua haraka kwa mtoto wa wiki 2 hadi 12, dalili ya nimonia ya klamidia.
Tofauti na mrija wa machozi kuziba
Mrija wa machozi kuziba huleta macho kujaa maji na tongotongo kidogo kwa wiki au miezi, bila jicho kuwa jekundu wala kope kuvimba. Mara nyingi huisha yenyewe ndani ya mwaka wa kwanza. Soma macho kutoa usaha kwa sababu nyingine.
Vipimo
Uchunguzi wa macho na kope.
Kuchukua usaha kwa kijiti safi na kuupima kwa hadubini, ili kuona bakteria wa kisonono.
Kipimo cha kuotesha usaha, kutambua bakteria na dawa inayowaua.
Kipimo cha klamidia pale kinapopatikana.
Uchunguzi wa konea kwa mwanga maalumu kutafuta kidonda.
Kumpima na kumtibu mama na mwenzi wake magonjwa ya zinaa na VVU.
Matibabu
Matibabu yasicheleweshwe kusubiri majibu ya vipimo. Mtoa huduma hutibu kwa kuzingatia dalili, hasa kama usaha ni mwingi.
Maambukizi makali yanayoshukiwa kuwa ya kisonono
Mtoto hulazwa hospitalini, kwa sababu kuna hatari ya upofu na uangalizi wa mara mbili kwa siku unahitajika.
Hupewa sindano ya dawa ya kuua bakteria ya kisonono.
Macho husafishwa kwa maji safi au ya chumvi mara kwa mara, kila saa mwanzoni, hadi usaha upungue.
Mtoto huchunguzwa maambukizi ya damu na viungo vingine.
Maambukizi madogo
Kusafisha macho kwa maji safi yaliyochemshwa na kupoa au maziwa ya mama, kwa kitambaa safi, kuanzia ndani kuelekea nje.
Kuweka dawa ya mafuta ya macho ya kuua bakteria mara nne kwa siku kwa siku 5, kwa ushauri wa mtoa huduma.
Kunawa mikono kabla na baada ya kumsafisha mtoto.
Kurudi baada ya siku 2 kama hakuna nafuu.
Maambukizi ya klamidia
Hutibiwa kwa dawa ya kunywa ya kuua bakteria kwa wiki 2, kwa sababu dawa ya macho peke yake haiondoi klamidia mwilini wala haizuii nimonia.
Mama na mwenzi wake
Wazazi wote wawili hutibiwa magonjwa ya zinaa hata kama hawana dalili, la sivyo mama ataambukizwa tena. Soma kisonono.
Matatizo yanayoweza kutokea
Kidonda kwenye konea na kutoboka kwa jicho.
Makovu kwenye konea yanayopunguza kuona.
Upofu wa jicho moja au yote mawili.
Bakteria kusambaa kwenye damu, viungo au ubongo.
Nimonia ya klamidia kwa mtoto wa wiki 2 hadi 12.
Kinga
Mama mjamzito ahudhurie kliniki mapema na apimwe magonjwa ya zinaa, kaswende na VVU.
Mama na mwenzi wake watibiwe kikamilifu wakigundulika na ugonjwa wa zinaa, na watumie kondomu hadi wamalize matibabu.
Kujifungua katika kituo cha afya.
Kila kichanga apakwe dawa ya kuzuia maambukizi machoni mara tu baada ya kuzaliwa, kama ilivyo kwenye mwongozo wa taifa.
Kunawa mikono kabla ya kumshika na kumsafisha kichanga.
Kutumia kitambaa safi tofauti kwa kila jicho, na kutoweka vitu kama maziwa ya ng'ombe, mkojo au dawa za kienyeji machoni mwa mtoto.
Lini umwone daktari
Kichanga mwenye usaha machoni apelekwe kituo cha afya siku hiyo hiyo, hata kama usaha ni kidogo.
Nenda hospitali mara moja kama usaha ni mwingi na unarudi haraka, kope zimevimba sana, kuna weupe juu ya jicho, au mtoto ana homa, mwili wa baridi, ananyonya kwa shida au amelegea. Kichanga chini ya miezi 2 mwenye dalili yoyote ya ugonjwa apelekwe kituo cha afya leo. Soma kitovu cha mtoto kwa dalili nyingine za maambukizi kwa kichanga.
Hitimisho
Maambukizi ya macho ya kichanga ni dharura inayozuilika. Kumpima na kumtibu mama wakati wa ujauzito, kujifungua kituoni na kupaka kila kichanga dawa ya macho baada ya kuzaliwa huzuia sehemu kubwa ya ugonjwa huu. Mtoto akipata usaha machoni, matibabu ya haraka na kuwatibu wazazi wote wawili huokoa macho yake.
Maswali yanayoulizwa mara kwa mara
1. Kila tongotongo kwenye macho ya kichanga ni maambukizi?
Tongotongo kidogo bila jicho kuwa jekundu wala kope kuvimba mara nyingi hutokana na mrija wa machozi kuwa mwembamba, na huisha yenyewe. Usaha wa njano au kijani, jicho jekundu au kope kuvimba ni dalili za maambukizi zinazohitaji mtoa huduma siku hiyo hiyo.
2. Kwa nini mama na baba wanapaswa kutibiwa?
Bakteria wa kisonono na klamidia waliompata mtoto walitoka kwa mama wakati wa kujifungua, na mama mara nyingi aliwapata kwa mwenzi wake. Wasipotibiwa wote wawili, mama ataambukizwa tena, na mimba inayofuata itakuwa hatarini pia. Wengi hawana dalili kabisa.
3. Maziwa ya mama yanatibu macho ya mtoto?
Maziwa ya mama yanaweza kutumika kusafisha macho kwa upole kama maji safi hayapo, lakini hayatibu maambukizi ya bakteria wa kisonono au klamidia. Mtoto mwenye usaha mwingi au jicho jekundu anahitaji dawa kutoka kituo cha afya mapema.
4. Maambukizi haya yanaweza kumfanya mtoto awe kipofu?
Maambukizi ya kisonono yasiyotibiwa huweza kutoboa sehemu ya mbele ya jicho ndani ya siku chache na kuleta upofu wa kudumu. Matibabu ya haraka huzuia madhara haya kwa watoto wengi. Ndiyo sababu kichanga mwenye usaha mwingi machoni apelekwe hospitali mara moja.
5. Dawa inayowekwa machoni baada ya kuzaliwa ni ya nini?
Ni dawa ya mafuta ya kuzuia bakteria wanaoweza kumwambukiza mtoto wakati wa kujifungua, hasa wa kisonono. Huwekwa mara moja tu baada ya kuzaliwa. Kwa siku moja au mbili huweza kuleta wekundu kidogo unaoisha wenyewe.
6. Mtoto aliyezaliwa kwa upasuaji anaweza kupata maambukizi haya?
Mtoto aliyezaliwa kwa upasuaji ana uwezekano mdogo zaidi, lakini anaweza kuambukizwa, hasa kama chupa ya maji ilipasuka mapema. Pia bakteria wengine huweza kumpata baada ya kuzaliwa kupitia mikono au vitambaa vichafu. Usaha machoni uchunguzwe kwa kila mtoto.
7. Ni lini maambukizi haya huanza?
Maambukizi ya kisonono huanza mara nyingi siku 2 hadi 5 baada ya kuzaliwa, na ya klamidia siku 5 hadi 14. Wekundu unaoanza ndani ya siku moja baada ya dawa ya macho mara nyingi ni wa kemikali na huisha wenyewe. Usaha unaoanza wakati wowote katika mwezi wa kwanza uchunguzwe.
8. Naweza kuweka dawa za kienyeji au maziwa ya ng'ombe kwenye macho ya mtoto?
Dawa za kienyeji, maziwa ya ng'ombe, mkojo na vitu vingine visivyo safi huongeza maambukizi na huweza kuharibu jicho. Safisha kwa maji safi yaliyochemshwa na kupoa, kisha mpeleke mtoto kituo cha afya kupata dawa sahihi.
9. Mtoto mwenye maambukizi ya macho ya klamidia anaweza kupata nimonia?
Klamidia huweza kusambaa kutoka machoni na puani hadi mapafuni, na kuleta nimonia kwa mtoto wa wiki 2 hadi 12, mara nyingi bila homa lakini na kikohozi cha vipindi na kupumua haraka. Ndiyo sababu klamidia hutibiwa kwa dawa ya kunywa, si ya macho peke yake.
10. Ugonjwa huu unaweza kuambukiza watoto wengine?
Usaha wa macho wenye bakteria huweza kuambukiza watu wengine kupitia mikono na vitambaa. Nawa mikono kabla na baada ya kumsafisha mtoto, tumia kitambaa tofauti kwa kila jicho, na usichangie vitambaa vya uso na watu wengine nyumbani.
Maelezo haya ni ya kielimu tu, ULY CLINIC inakushauri siku zote uwasiliane na daktari wako kabla ya kuchukua hatua yoyote ile kiafya baada ya kusoma makala hii.
Ikiwa unataka ushauri zaidi kutoka ULY CLINIC, wasilisha swali lako kwa kubofya mawasiliano yetu
Imeandikwa,
15 Novemba 2026, 04:18:58
Rejea za mada hii:
World Health Organization. Pocket book of hospital care for children: guidelines for the management of common childhood illnesses. 2nd ed. Geneva: WHO; 2013.
World Health Organization. Management of the sick young infant aged up to 2 months: IMCI chart booklet. Geneva: WHO; 2019.
Ministry of Health, United Republic of Tanzania. Standard Treatment Guidelines and National Essential Medicines List (STG/NEMLIT), 7th edition. Dodoma: Ministry of Health; 2026.

