Maelezo ya jumla

Kidole tumbo (appendix) ni kifuko chembamba chenye urefu wa sentimita 5 hadi 10 kinachotoka kwenye mwanzo wa utumbo mpana, upande wa chini kulia wa tumbo. Kazi yake kamili bado haieleweki vizuri, na mtu anaweza kuishi vizuri bila hicho.

Appendicitis ni pale kifuko hiki kinapoziba, kuvimba na kuambukizwa. Ni sababu inayoongoza ya upasuaji wa dharura wa tumbo duniani. Kikichelewa kutolewa, huweza kupasuka ndani ya siku 1 hadi 3 na kumwaga usaha tumboni.

Takwimu za ugonjwa

Takribani mtu 1 kati ya 15 hupata appendicitis maishani. Huwapata zaidi vijana na watu wazima wa umri wa miaka 10 hadi 30, lakini hutokea katika umri wowote. Kwa watoto wadogo na wazee mara nyingi hugundulika kwa kuchelewa, na hatari ya kupasuka ni kubwa zaidi.

Visababishi na vihatarishi

• Kuziba kwa mdomo wa kidole tumbo na kinyesi kigumu kilichoganda (fecalith) – chanzo kikuu.

• Kuvimba kwa tishu za kinga (limfu) ndani ya kifuko, mara nyingi baada ya maambukizi ya virusi.

• Minyoo, mbegu au vitu vingine vilivyomezwa.

• Mara chache, uvimbe (tumour).

Hakuna chakula maalum kilichothibitishwa kusababisha. Lishe yenye nyuzinyuzi chache inahusishwa kidogo na hatari kubwa zaidi.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Mdomo wa kidole tumbo ukiziba, ute unaotengenezwa ndani hauna njia ya kutoka. Shinikizo hupanda, bakteria huzaliana kwa wingi, na ukuta wa kifuko huvimba. Mwanzoni neva zinazohusika huleta maumivu yasiyo na mahali maalum kuzunguka kitovu.

Uvimbe ukifikia utando wa ndani wa tumbo karibu na kidole tumbo, maumivu huhamia na kukaa upande wa chini kulia. Damu ikishindwa kufika kwenye ukuta uliovimba, ukuta hufa na kupasuka – usaha humwagika tumboni (peritonaitisi) au hufungiwa na kutengeneza jipu.

Dalili na viashiria

• Maumivu kuanza kuzunguka kitovu, kisha ndani ya saa kadhaa kuhamia chini kulia mwa tumbo.

• Maumivu kuongezeka unapotembea, kukohoa au gari linapopita kwenye matuta.

• Kukosa hamu ya kula – dalili ya kawaida sana.

• Kichefuchefu na kutapika (kwa kawaida baada ya maumivu kuanza).

• Homa ndogo.

• Kufunga choo au wakati mwingine kuharisha kidogo.

• Kukojoa mara nyingi au kwa maumivu kama kidole tumbo kiko karibu na kibofu.

Dalili za kidole tumbo kilichopasuka

• Maumivu kuenea tumbo zima na tumbo kuwa gumu kama ubao.

• Homa kali na mapigo ya moyo kwenda haraka.

• Tumbo kujaa na kutopitisha choo wala gesi.

Kwa wajawazito maumivu huweza kuwa juu zaidi upande wa kulia; kwa watoto huweza kuwa tumbo zima pamoja na kulia na kutapika.

Vipimo

• Uchunguzi wa tumbo na daktari – maumivu kwenye eneo la chini kulia, hasa unapobonyeza kisha kuachia.

• Kipimo kamili cha damu – chembe nyeupe huwa juu; CRP pale inapopatikana.

• Kipimo cha mkojo – kuondoa maambukizi ya mkojo na mawe.

• Kipimo cha ujauzito kwa wanawake – kuondoa mimba kutunga nje ya kizazi.

• Ultrasound ya tumbo – kipimo cha kwanza kwa watoto na wajawazito.

• CT scan – sahihi zaidi kwa watu wazima pale utambuzi hauko wazi.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026, appendicitis ni dharura ya upasuaji:

• Upasuaji wa kuondoa kidole tumbo (appendectomy) – kwa upasuaji wa wazi au kwa matundu madogo (laparoscopy). Ndiyo matibabu kamili.

• Kabla ya upasuaji: kutokula wala kunywa, maji ya dripu na dawa za maumivu.

• Dawa za kuua bakteria kwa mshipa – kabla na baada ya upasuaji; kwa siku zaidi kama kilikuwa kimepasuka.

• Jipu la kidole tumbo – kutolewa usaha kwa sindano inayoongozwa na picha au kwa upasuaji.

• Uvimbe uliofungiwa (appendicular mass) – mara nyingine hutibiwa kwanza kwa dawa, na kidole tumbo kuondolewa baadaye.

Usinywe dawa za kuharisha (laxatives) wala kukandwa tumbo ukishuku kidole tumbo – huongeza hatari ya kupasuka.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Kidole tumbo kupasuka na maambukizi ya tumbo zima (peritonaitisi).

• Jipu ndani ya tumbo.

• Sepsisi.

• Utumbo kuziba kwa makovu baadaye.

• Maambukizi ya kidonda cha upasuaji.

• Kwa wajawazito – kuharibika kwa mimba au kujifungua kabla ya wakati.

Kinga

Hakuna njia ya uhakika ya kuzuia. Kinga muhimu zaidi ni kuwahi hospitali maumivu ya tumbo yakiwa makali au yanayoongezeka. Lishe yenye nyuzinyuzi (mboga, matunda, nafaka zisizokobolewa) huenda ikapunguza hatari kidogo.

Lini umwone daktari

• Maumivu ya tumbo yanayoanza kitovuni na kuhamia chini kulia.

• Maumivu yanayoongezeka kwa saa kadhaa pamoja na kukosa hamu ya kula au kutapika.

• Mtoto analia akishika tumbo, hataki kutembea wala kula.

• Haraka: tumbo zima kuuma na kuwa gumu, homa kali, kutapika bila kukoma.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara