Maambukizi ya sikio la kati (otitis media) ni uvimbe na maambukizi ya chumba kilicho nyuma ya ngoma ya sikio, mara nyingi baada ya mafua. Huleta maumivu ya sikio, homa na kupungua kusikia; ngoma ikitoboka, usaha hutoka. Aina sugu huleta usaha wa muda mrefu na uziwi. Mengi hupona kwa dawa za maumivu; mengine yanahitaji dawa za kuua bakteria.

Sikio lina sehemu tatu: sikio la nje (ndewe na mfereji), sikio la kati – chumba kidogo cha hewa nyuma ya ngoma ya sikio chenye vifupa vidogo vya kusikia – na sikio la ndani. Sikio la kati huunganishwa na nyuma ya pua kwa mrija mwembamba unaoitwa mrija wa eustachian.

Aina kuu

• Maambukizi makali (acute otitis media) – huanza ghafla na maumivu na homa; mengi hupona ndani ya siku chache.

• Maji kujaa kwenye sikio la kati (otitis media with effusion) – bila maumivu wala homa, lakini kusikia hupungua.

• Maambukizi sugu yanayotoa usaha (chronic suppurative otitis media) – ngoma ya sikio imetoboka na usaha hutoka kwa zaidi ya wiki 2 hadi 6.

Ni tofauti na maambukizi ya mfereji wa nje wa sikio. Kwa dalili ya sikio kutoa usaha kwa ujumla soma Sikio kutoa usaha. Watoto ndio huathirika zaidi; makala za watoto ziko kwenye sehemu ya Afya ya Mtoto.

Takwimu za ugonjwa

Ni moja ya sababu kuu za watoto kupelekwa kliniki duniani, lakini watu wazima pia hupata. Maambukizi sugu yanayotoa usaha ni ya kawaida sana Afrika na ni chanzo kikubwa cha uziwi unaozuilika. WHO inakadiria watu milioni 65 hadi 330 duniani wana masikio yanayotoa usaha.

Visababishi na vihatarishi

• Mafua na maambukizi ya pua na koo – chanzo kikuu.

• Mafua ya mzio na uvimbe wa sinasi.

• Tezi za nyuma ya pua (adenoids) kuvimba.

• Moshi wa sigara na moshi wa kuni.

• Kulala chali ukinywa (watoto wachanga wakinyonyeshwa kwa chupa).

• Kinga dhaifu – VVU, utapiamlo.

• Kuogelea kwenye maji machafu ngoma ikiwa na tundu.

• Kutopata matibabu kamili ya maambukizi makali.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Mafua au mzio huvimbisha mrija wa eustachian na kuuziba. Hewa ndani ya sikio la kati hufyonzwa, maji hukusanyika, na bakteria au virusi kutoka puani huzaliana humo. Shinikizo huongezeka na kusukuma ngoma kwa nje – ndiyo maumivu makali.

Shinikizo likizidi, ngoma hutoboka na usaha hutoka, mara nyingi maumivu yakipungua ghafla. Maambukizi yakiendelea kwa muda mrefu, tundu hubaki, utando wa sikio la kati huharibika, na vifupa vya kusikia huweza kuliwa.

Dalili na viashiria

Maambukizi makali

• Maumivu ya sikio – mara nyingi baada ya mafua.

• Homa.

• Kupungua kusikia, kuhisi sikio limeziba.

• Usaha kutoka sikioni baada ya ngoma kutoboka.

• Kizunguzungu kidogo.

Maambukizi sugu

• Usaha unaotoka mara kwa mara au mfululizo, mara nyingi bila maumivu.

• Harufu mbaya.

• Kusikia kunapungua taratibu.

• Mlio masikioni.

Dalili za hatari

• Uvimbe na maumivu nyuma ya sikio, sikio kusukumwa mbele (mastoiditis).

• Maumivu makali ya kichwa, shingo kukakamaa, kusinzia – homa ya uti wa mgongo.

• Uso kupinda upande mmoja.

• Kizunguzungu kikali.

Vipimo

• Kuangalia sikio kwa kifaa (otoscope) – ngoma nyekundu iliyovimba, maji nyuma yake au tundu.

• Kipimo cha kusikia – kwa maambukizi sugu au maji ya muda mrefu.

• Kuotesha usaha – kwa maambukizi sugu yasiyopona.

• CT scan – kwa dalili za matatizo.

• Kipimo cha VVU kwa watu wazima wenye maambukizi yanayojirudia.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026:

Maambukizi makali

• Dawa za maumivu na homa (paracetamol, ibuprofen) – mengi hupona ndani ya siku 2 hadi 3 bila dawa za kuua bakteria.

• Dawa za kuua bakteria (mf. amoxicillin) – kwa ugonjwa mkali, masikio yote mawili, homa kali, au usiopata nafuu ndani ya siku 2 hadi 3.

• Kutibu mafua na mzio unaoambatana.

Maambukizi sugu yanayotoa usaha

• Kusafisha sikio mara kwa mara – kwa kufyonza kwenye kliniki au kukausha kwa utambi wa kitambaa safi nyumbani.

• Matone ya sikio ya dawa za kuua bakteria (mf. ciprofloxacin) kwa wiki 2.

• Sikio liwe kavu – usiingize maji wakati wa kuoga (weka pamba yenye mafuta), usiogelee.

• Upasuaji wa kuziba ngoma (tympanoplasty) au wa mfupa wa nyuma ya sikio (mastoidectomy) – kwa daktari bingwa wa masikio (ENT).

Usiweke mafuta, maziwa ya mama, mkojo au dawa za kienyeji sikioni – huleta maambukizi zaidi.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Uziwi – wa muda au wa kudumu.

• Tundu la kudumu kwenye ngoma.

• Maambukizi ya mfupa wa nyuma ya sikio (mastoiditis).

• Uvimbe wa ngozi unaokula mfupa ndani ya sikio (cholesteatoma).

• Kupooza kwa neva ya uso.

• Homa ya uti wa mgongo na jipu la ubongo – hatari kwa maisha.

Kinga

• Tibu mafua na mzio mapema.

• Epuka moshi wa sigara.

• Chanjo za watoto – hasa ya nimonia (PCV) na ya mafua.

• Nyonyesha watoto; usiwalaze chali wakinywa maziwa ya chupa.

• Maliza dawa ulizoandikiwa.

• Usisafishe masikio kwa vijiti au kuingiza vitu.

Lini umwone daktari

• Maumivu ya sikio yanayozidi siku 2 hadi 3.

• Usaha au maji yanatoka sikioni.

• Kusikia kumepungua.

• Mtu mzima mwenye maambukizi ya sikio yanayojirudia.

• Haraka: uvimbe nyuma ya sikio, maumivu makali ya kichwa, shingo kukakamaa, uso kupinda, kizunguzungu kikali.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara