Maelezo ya majibu ya maswali mbalimbali ya kiafya

PEP ya Tanzania mara nyingi ni TLD – tenofovir, lamivudine na dolutegravir – kidonge kimoja kwa siku kwa siku 28. Maudhi mengi ni madogo na hupungua baada ya siku chache: kichefuchefu, tumbo kuvurugika, kuharisha, kichwa kuuma, uchovu, kizunguzungu, na kwa dolutegravir kukosa usingizi au ndoto. Maudhi makubwa ni nadra: mzio wa ngozi, macho ya njano (ini), matatizo ya figo. Usiache PEP kwa sababu ya maudhi madogo – ongea na mtoa huduma.

Mtu mwenye kifafa hahitaji chakula maalumu – mlo kamili wenye mboga, matunda, nafaka zisizokobolewa na protini, kula kwa wakati, kunywa maji ya kutosha, kulala vya kutosha na kuepuka pombe husaidia kupunguza vichochezi vya degedege. Dawa za kifafa zinaweza kupunguza vitamini D na folic acid. Mlo wa kiketoni husaidia baadhi ya watoto na watu wazima ambao dawa hazifanyi kazi, lakini huhitaji usimamizi wa kitaalamu.

Sharubati ya beri (kama cranberry na blueberry) pamoja na tui la nazi inaweza kusaidia KUZUIA UTI zinazojirudia: tafiti za cranberry (Cochrane 2023) zinaonyesha hupunguza UTI zinazojirudia kwa wanawake, watoto na baada ya baadhi ya taratibu, kwa kudhoofisha uwezo wa bakteria E. coli kujishikiza kwenye njia ya mkojo. Lakini sharubati HAITIBU UTI iliyopo – UTI inahitaji kipimo na antibiotiki. Hakuna ushahidi kwamba tui la nazi linatibu UTI.

Matumizi yasiyo sahihi ya dawa ni kutumia dawa isiyo sahihi kwa ugonjwa, dozi au muda usio sahihi, kununua dawa bila uchunguzi, kuacha dawa mapema, kuchanganya dawa zinazoingiliana, au kutumia dawa duni au bandia. Tanzania, matumizi holela ya antibayotiki ni chanzo kikubwa cha vimelea sugu. Madhara ni ugonjwa kutopona, maudhi na sumu, vimelea sugu, gharama zisizo za lazima na vifo. Matumizi sahihi yanahitaji uchunguzi, maelekezo wazi kutoka kwa mtoa huduma na mfamasia, na mgonjwa kufuata maelekezo hayo.

Kipindi cha pili cha ujauzito ni wiki ya 13/14 hadi 27. Kwa wengi ndicho kipindi chenye raha zaidi: kichefuchefu na uchovu hupungua, na nguvu hurudi. Mtoto hukua kutoka karibu sm 7.5 na gramu 30 hadi karibu sm 35 (kichwa hadi miguu) na gramu 850–1000 wiki ya 27; viungo hukamilika, husikia sauti, na mama huanza kuhisi mtoto kucheza kati ya wiki 16 na 22 (mapema zaidi kwa waliowahi kuzaa). Mabadiliko kwa mama: tumbo na matiti kukua, maumivu ya mbavu za tumbo (round ligament), mistari ya ngozi (michirizi), mstari mweusi tumboni na madoa usoni, fizi kutoa damu, pua kuziba, kiungulia, choo kigumu, na miguu kuvimba kidogo. Kliniki: WHO inashauri mahudhurio wiki 20 na 26; ultrasound ya kuangalia maumbile ya mtoto wiki 18–22 ikipatikana; kuendelea na madini chuma/folic acid, dawa ya kuzuia malaria (IPTp-SP) kwa ratiba, chanjo ya pepopunda, na kupima sukari kati ya wiki 24–28 kwa walio na hatari. Ni wakati mzuri wa kusafiri ukihitaji. Dalili za hatari bado ni damu, maji kutoka, maumivu ya tumbo kwa mpangilio, kichwa kuuma sana, au mtoto kuacha kucheza.

Matumizi sahihi ya dawa (WHO) ni mgonjwa kupata dawa inayofaa tatizo lake, kwa kipimo sahihi, kwa muda sahihi, kwa gharama anayoweza kumudu. Matumizi mabaya – kununua antibayotiki bila cheti, kutomaliza dozi, kutumia dawa za mtu mwingine, au kuchanganya dawa nyingi – huleta madhara, gharama na usugu wa vimelea (bakteria kutosikia dawa), ambao ni tishio kubwa duniani na Tanzania.