Maelezo ya jumla

Magonjwa ya zinaa (kwa Kiingereza STIs – sexually transmitted infections) ni maambukizi yanayoenezwa hasa kwa ngono ya ukeni, ya njia ya haja kubwa au ya mdomo. Husababishwa na bakteria, virusi, vimelea na fangasi. Baadhi huweza pia kuambukizwa kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto au kupitia damu.

Magonjwa ya zinaa yanayotibika na kupona

• Kisonono (gonorrhoea)

• Klamidia (chlamydia)

• Kaswende (syphilis)

• Trikomonasi (trichomoniasis)

• Pangusa (chancroid)

• Limfogranuloma venereamu (LGV) na donovanosisi

• Mycoplasma genitalium

• Chawa wa mavuzi na upele (scabies)

Magonjwa ya zinaa ya virusi (hudhibitiwa, hayatokomezwi kirahisi)

• VVU na UKIMWI

• Malengelenge ya sehemu za siri (genital herpes)

• Homa ya ini B

• Virusi vya HPV – huleta sunzua (chunjua za sehemu za siri) na saratani ya shingo ya kizazi

Fangasi ukeni na vajinosisi ya bakteria si magonjwa ya zinaa kwa maana halisi, lakini huleta uchafu ukeni na hutibiwa pamoja nayo kwenye kundi la dalili za kutokwa uchafu ukeni.

Takwimu za ugonjwa

WHO inakadiria kuwa kila siku zaidi ya watu milioni 1 wenye umri wa miaka 15–49 huambukizwa magonjwa ya zinaa yanayotibika. Mwaka 2020 kulikuwa na maambukizi mapya takribani milioni 374 ya klamidia, kisonono, kaswende na trikomonasi duniani.

Kupitia huduma za mtandao wa ULY CLINIC (2020/2021), wastani wa wanaume 15 na wanawake 5 kila mwezi walitafuta matibabu ya magonjwa ya zinaa – wanaume zaidi kwa usaha kwenye uume na wanawake kwa uchafu usio wa kawaida ukeni – na maelfu walitafuta taarifa kuhusu dawa za gono. Idadi halisi katika jamii ni kubwa zaidi, kwa sababu wanawake wengi hawana dalili na watu wengi hujitibu bila kupima.

Visababishi na vihatarishi

Njia za maambukizi

• Ngono ya ukeni, ya njia ya haja kubwa au ya mdomo bila kondomu.

• Kugusana kwa ngozi na ngozi ya sehemu za siri (malengelenge, HPV, kaswende) – kondomu hupunguza lakini haiondoi kabisa hatari hii.

• Kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto: kaswende, VVU, homa ya ini B, kisonono na klamidia (macho ya mtoto mchanga).

• Damu na sindano: VVU, homa ya ini B na C, kaswende.

Hayaambukizwi kwa kukaa kwenye choo, kuogelea, kushikana mikono au kuchangia vyombo.

Vihatarishi

• Wapenzi wengi au mpenzi mwenye wapenzi wengine.

• Kutotumia kondomu au kuitumia mara moja moja.

• Kuwa na ugonjwa wa zinaa siku za nyuma.

• Ulevi na dawa za kulevya.

• Umri mdogo wa kuanza ngono.

• Biashara ya ngono na ukatili wa kingono.

• Kujitibu bila kumtibu mwenzi.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Vimelea vya magonjwa ya zinaa hushambulia utando laini wa mrija wa mkojo, uke, shingo ya kizazi, njia ya haja kubwa, koo na macho. Hapo huleta uvimbe, usaha, vidonda au vinyama.

Kwa wanawake, maambukizi ya shingo ya kizazi (hasa kisonono na klamidia) mara nyingi hayana dalili, hivyo hupanda kimya kimya hadi kwenye mfuko wa uzazi, mirija ya uzazi na ovari, na kuleta uvimbe wa via vya uzazi (PID). Makovu yanayobaki huziba mirija na kusababisha ugumba na mimba kutunga nje ya kizazi. Kwa wanaume, maambukizi hupanda hadi kwenye korodani na kubana mrija wa mkojo.

Vidonda na uvimbe wa sehemu za siri hufungua njia kwa VVU kuingia, ndiyo maana mtu mwenye ugonjwa wa zinaa ana uwezekano mkubwa zaidi wa kuambukizwa VVU.

Dalili na viashiria

Wanawake wengi (na wanaume wengi kwa klamidia) hawana dalili kabisa. Kwa hiyo hata kama mwenzi wako ndiye mwenye dalili, wote mnapaswa kutibiwa. Dalili zikitokea, wataalamu wa afya huzigawa katika makundi:

Kwa wanaume

• Usaha au majimaji kutoka kwenye uume, mara nyingi asubuhi.

• Maumivu au kuungua wakati wa kukojoa, na kukojoa mara kwa mara.

• Korodani kuvimba na kuuma.

• Kichwa cha uume kuvimba na kuwa na mabaka mekundu.

Kwa wanawake

• Uchafu ukeni uliobadilika rangi (njano, kijani, kijivu au kama maziwa mgando), wingi au harufu mbaya.

• Kuwashwa na kuungua sehemu za siri.

• Maumivu wakati wa kukojoa au wakati wa kujamiiana.

• Maumivu ya tumbo la chini, homa, au kutokwa damu nje ya siku za hedhi au baada ya kujamiiana.

Kwa wote

• Vidonda, michubuko au malengelenge sehemu za siri, mdomoni au njia ya haja kubwa.

• Vinyama au chunjua sehemu za siri.

• Tezi za kinena kuvimba na kuuma, wakati mwingine kutoa usaha.

• Maumivu, usaha au damu kutoka njia ya haja kubwa.

• Kuumwa koo baada ya ngono ya mdomo.

• Vipele vya mwili mzima, homa na uchovu (kaswende ya hatua ya pili, maambukizi mapya ya VVU).

Vipimo

Katika vituo vingi vya afya hapa nchini, magonjwa ya zinaa hutibiwa kwa mbinu ya makundi ya dalili (syndromic management): mtoa huduma huangalia dalili na kutoa dawa zinazotibu vimelea vyote vinavyoweza kusababisha kundi hilo, bila kusubiri maabara. Vipimo vinavyosaidia ni:

• Uchunguzi wa sehemu za siri na, kwa wanawake, uchunguzi wa ndani kwa speculum.

• Kuchunguza usaha au uchafu kwa hadubini (wet preparation na Gram stain) na kuotesha vimelea kupima usugu wa dawa.

• Vipimo vya molekuli (NAAT/PCR) vya kisonono, klamidia na trikomonasi, panapopatikana.

• Kipimo cha haraka cha kaswende na RPR.

• Kipimo cha VVU na cha homa ya ini B – kila mwenye ugonjwa wa zinaa anashauriwa kupima.

• Kipimo cha mimba kwa mwanamke mwenye maumivu ya tumbo la chini.

• Uchunguzi wa saratani ya shingo ya kizazi kwa wanawake (VIA au kipimo cha HPV).

Matibabu

Mwongozo wa matibabu wa Tanzania (STG 2026) una mipango ya dawa kwa kila kundi la dalili: usaha kwenye uume, uchafu ukeni, vidonda vya sehemu za siri, maumivu ya tumbo la chini kwa wanawake, korodani kuvimba, tezi za kinena na macho ya mtoto mchanga. Mara nyingi mgonjwa hupewa dawa mbili au tatu kwa pamoja – kwa mfano sindano au kidonge cha cephalosporin pamoja na azithromycin au doxycycline, na metronidazole – kwa sababu maambukizi mchanganyiko ni ya kawaida. Dawa na dozi huchaguliwa na mtoa huduma.

• Mtibu mwenzi wako – au wenzi wote wa miezi 2–3 iliyopita – hata kama hawana dalili. Vinginevyo mtaambukizana tena.

• Meza dawa zote kama ulivyoelekezwa, hata dalili zikipotea.

• Usifanye ngono mpaka wewe na mwenzi mmemaliza dawa na dalili zimepotea (kwa kawaida siku 7).

• Rudi kituoni kama dalili hazijapotea baada ya siku 7 – huenda kuna usugu wa dawa, kuambukizwa tena au kimelea kingine.

• Usinunue dawa dukani na kujitibu – kisonono kimeanza kuwa sugu kwa dawa nyingi kwa sababu ya matumizi holela.

• Magonjwa ya virusi hudhibitiwa: VVU kwa ARV, malengelenge kwa acyclovir, homa ya ini B kwa tenofovir inapohitajika; sunzua huondolewa kwa dawa ya kupaka, kugandisha au upasuaji mdogo.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Uvimbe wa via vya uzazi (PID), maumivu sugu ya tumbo la chini na ugumba kwa wanawake.

• Mimba kutunga nje ya kizazi.

• Uvimbe wa korodani, ugumba na kubana kwa mrija wa mkojo kwa wanaume.

• Mimba kuharibika, mtoto kuzaliwa njiti au kufia tumboni; kaswende ya kuzaliwa nayo; upofu wa mtoto mchanga kutokana na kisonono na klamidia machoni.

• Kuongezeka kwa uwezekano wa kuambukizwa VVU.

• Saratani ya shingo ya kizazi, njia ya haja kubwa na koo (HPV); saratani ya ini (homa ya ini B).

• Madhara ya moyo na ubongo (kaswende), na kisonono kusambaa kwenye damu na maungio.

Kinga

• Kujizuia ndiyo njia pekee ya uhakika wa asilimia 100.

• Kondomu – tumia kila tendo, tangu mwanzo hadi mwisho, kwa usahihi. Kondomu za kike pia zipo.

• Kuwa mwaminifu kwa mwenzi mmoja ambaye mmepima wote.

• Kupima magonjwa ya zinaa na VVU kabla ya uhusiano mpya na mara kwa mara ukiwa katika hatari.

• Chanjo: HPV kwa wasichana (hutolewa shuleni na vituoni) na homa ya ini B.

• Tohara ya wanaume hupunguza uwezekano wa VVU, HPV na malengelenge.

• PrEP na PEP kujikinga na VVU.

• Kumbuka: njia za uzazi wa mpango kama vidonge, sindano na vipandikizi hazikingi magonjwa ya zinaa – ni kondomu pekee.

Lini umwone daktari

• Usaha, uchafu usio wa kawaida, kuwashwa au kuungua wakati wa kukojoa.

• Kidonda, lengelenge, kinyama au tezi kuvimba sehemu za siri.

• Mwenzi wako amegundulika kuwa na ugonjwa wa zinaa – hata kama huna dalili.

• Umefanya ngono isiyo salama au umebakwa – nenda ndani ya saa 72 kupata pia PEP na kinga ya mimba.

• Dalili hazijapotea siku 7 baada ya dawa.

• Wewe ni mjamzito na una dalili yoyote kati ya hizi.

• Mara moja (dharura): maumivu makali ya tumbo la chini na homa, kuzimia, korodani kuuma ghafla na kuvimba sana.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara