Majeraha ya uti wa mgongo ni kuumia kwa uti wa mgongo (neva kuu ndani ya pingili za mgongo), mara nyingi kwa ajali za barabarani (hasa bodaboda), kuanguka kutoka juu (miti, majengo), michezo, kuzama kwenye maji ya kina kifupi na ukatili. Huleta kupooza na kupoteza hisia chini ya eneo lililoumia, kushindwa kudhibiti mkojo na choo, na kwa majeraha ya shingo – kupumua kwa shida. Huduma ya kwanza sahihi (kutosogeza shingo na mgongo) ni muhimu. Matibabu ni ya dharura, kisha urekebishaji wa muda mrefu.

Uti wa mgongo hupeleka ujumbe kati ya ubongo na mwili. Ukiumia, ujumbe chini ya eneo hilo hukatika. Kiwango cha ulemavu hutegemea mahali (shingo, kifua, kiuno) na ukamilifu wa jeraha.

• Tetraplegia – jeraha la shingo: mikono na miguu kuathirika.

• Paraplegia – jeraha la kifua au kiuno: miguu kuathirika.

• Kamili – hakuna hisia wala mwendo chini ya jeraha.

• Lisilo kamili – baadhi ya hisia au mwendo hubaki; nafasi ya kupona ni kubwa zaidi.

Takwimu za ugonjwa

Duniani karibu watu 250,000 hadi 500,000 huumia uti wa mgongo kila mwaka. Tanzania ajali za bodaboda na kuanguka kutoka mitini ni visababishi vikuu, mara nyingi kwa vijana wa kiume.

Visababishi na vihatarishi

• Ajali za barabarani – bodaboda, magari.

• Kuanguka kutoka juu – miti, ngazi, majengo.

• Kuruka kwenye maji ya kina kifupi.

• Michezo.

• Ukatili – kupigwa, risasi, visu.

• Isiyo ya jeraha: TB ya mgongo, saratani iliyosambaa, jipu, diski kubwa.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Pingili zikivunjika au kuteguka hubana au kukata uti wa mgongo. Baada ya jeraha la kwanza, uvimbe, kutokwa damu na kukosa oksijeni huongeza uharibifu kwa saa na siku zinazofuata – ndiyo maana huduma ya haraka na kutosogeza mgongo ni muhimu.

Dalili na viashiria

• Maumivu makali ya shingo au mgongo baada ya ajali.

• Kupooza au udhaifu wa mikono au miguu.

• Ganzi au kupoteza hisia chini ya eneo fulani.

• Kushindwa kudhibiti mkojo au choo.

• Kupumua kwa shida – jeraha la juu la shingo.

• Shinikizo la chini na mapigo taratibu (neurogenic shock).

• Baadaye: misuli kukakamaa, vidonda vya kulala, matatizo ya nguvu za kiume na kumwaga – soma Kutomwaga manii.

Vipimo

• Uchunguzi wa neva – kiwango cha jeraha (ASIA).

• X-ray, CT scan ya mgongo.

• MRI – kuona uti wa mgongo.

• Vipimo vya majeraha mengine ya kichwa, kifua, tumbo.

Matibabu

Huduma ya kwanza

• Piga simu ya dharura.

• Usimsogeze mtu aliyeumia shingo au mgongo isipokuwa yuko hatarini (moto, maji).

• Shikilia kichwa na shingo katika mstari mmoja na mwili.

• Akihitaji kugeuzwa, mgeuze kama gogo na watu kadhaa.

• Usimvue kofia ya pikipiki isipokuwa kupumua kunazuiwa.

Hospitalini

• Kuimarisha kupumua na shinikizo la damu.

• Kifaa cha kushikilia shingo na kitanda kigumu.

• Upasuaji wa kuondoa kubanwa na kuimarisha pingili.

• Kuzuia matatizo – vidonda, damu kuganda, maambukizi ya mkojo.

• Urekebishaji (rehabilitation) – physiotherapy, mafunzo ya kiti cha magurudumu, kibofu na choo, ushauri, kazi.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Vidonda vya kulala.

• UTI na mawe ya kibofu.

• Damu kuganda.

• Nimonia.

• Autonomic dysreflexia – shinikizo kupanda ghafla kwa jeraha juu ya kifua (dharura).

• Maumivu sugu, huzuni.

• Figo kushindwa kwa matatizo ya kibofu.

Kinga

• Vaa kofia ngumu kwenye pikipiki na mkanda kwenye gari.

• Usiendeshe ukiwa umelewa.

• Usiruke kwenye maji usiyojua kina chake.

• Usalama wa kupanda miti na majengo – kamba za usalama.

• Huduma ya kwanza sahihi baada ya ajali.

Lini umwone daktari

• Mara moja: maumivu ya shingo au mgongo baada ya ajali, udhaifu, ganzi au kushindwa kudhibiti mkojo.

• Mwenye jeraha la zamani: homa, kidonda kipya, kichwa kuuma ghafla na shinikizo juu.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara