Maelezo ya jumla

Damu kawaida huganda pale tu inapohitajika kuziba jeraha. Katika DVT, damu huganda ndani ya mshipa wa vena wa ndani – mara nyingi ndama, paja au nyonga – na kuzuia damu kurudi moyoni.

DVT na PE kwa pamoja huitwa venous thromboembolism (VTE). Karibu nusu ya wenye DVT ya paja wana PE ndogo isiyo na dalili.

Takwimu za ugonjwa

VTE huwapata karibu watu 1 hadi 2 kati ya 1,000 kwa mwaka, zaidi kwa wazee, wajawazito na wagonjwa waliolazwa. PE ni kati ya visababishi vikuu vya vifo vinavyozuilika hospitalini na vya vifo vya kina mama.

Visababishi na vihatarishi

Damu kutotembea (stasis)

• Kulala kitandani au kukaa muda mrefu – ugonjwa, upasuaji, safari zaidi ya saa 4.

• Mguu kufungwa POP.

• Kiharusi – soma Kiharusi.

Mishipa kuumia

• Upasuaji – hasa nyonga, goti, tumbo, nyonga ya mwanamke.

• Ajali na kuvunjika.

• Katheta kwenye mishipa.

• Sindano za dawa za kulevya kwenye mishipa – soma Uteja.

Damu kuganda kwa urahisi

• Ujauzito na wiki 6 baada ya kujifungua.

• Vidonge vya uzazi wa mpango vyenye estrogen, homoni za komahedhi.

• Saratani na dawa za saratani.

• VVU, maambukizi makali, COVID-19.

• APS na magonjwa ya kurithi ya kuganda.

• Uzito mkubwa, uvutaji sigara, umri zaidi ya 60.

• Selimundu.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Damu iliyoganda huziba mshipa na kukua. Kipande kikikatika husafiri kupitia moyo wa kulia hadi mishipa ya mapafu na kuziba damu kupata oksijeni. Kipande kikubwa huzuia moyo wa kulia kusukuma damu – mshtuko na kifo cha ghafla.

Dalili na viashiria

DVT

• Mguu mmoja kuvimba – ndama au mguu mzima; soma Kuvimba miguu.

• Maumivu au kuuma ukibonyeza, hasa ndama.

• Joto na wekundu au rangi ya bluu.

• Mishipa ya juu kuonekana zaidi.

• Mara chache mkono – baada ya katheta.

PE

• Kupumua kwa shida ghafla.

• Maumivu ya kifua yanayoongezeka ukivuta pumzi.

• Moyo kwenda kasi.

• Kukohoa damu.

• Kizunguzungu, kuzimia.

• Wasiwasi na jasho.

Vipimo

• Ultrasound ya Doppler ya mguu – DVT.

• D-dimer – kama ni ya kawaida na hatari ni ndogo, VTE haiwezekani sana.

• CT pulmonary angiography (CTPA) – PE.

• ECG, X-ray ya kifua, oksijeni – kuondoa visababishi vingine.

• Echocardiogram – moyo wa kulia.

• Vipimo vya figo, ini na kuganda damu kabla ya dawa.

Matibabu

• Dawa za kuzuia damu kuganda (anticoagulants) – heparin ya sindano (enoxaparin) mwanzoni, kisha vidonge (warfarin, rivaroxaban, apixaban) kwa miezi 3 au zaidi; warfarin inahitaji kipimo cha INR mara kwa mara.

• PE kubwa yenye mshtuko – dawa za kuyeyusha damu iliyoganda (thrombolysis) hospitalini.

• Soksi za kubana (compression stockings) – kupunguza uvimbe kwa baadhi.

• Chujio la vena kuu (IVC filter) – kwa wasioweza kutumia dawa.

• Kutembea – mara dawa zikianza, kutembea ni salama na kunasaidia.

Wanaotumia dawa za kuzuia damu kuganda wawe makini na dalili za kutokwa damu (choo cheusi, damu kwenye mkojo, michubuko mingi) na wamweleze kila mtoa huduma kuhusu dawa hizi.

Matatizo yanayoweza kutokea

• PE na kifo cha ghafla.

• Kurudia kwa VTE.

• Sindromu ya baada ya DVT – mguu kuvimba, kuuma, ngozi kuwa nyeusi na vidonda kwa miaka.

• Shinikizo la juu la mishipa ya mapafu (CTEPH) – kupumua kwa shida kwa muda mrefu.

• Kutokwa damu kutokana na dawa.

Kinga

• Tembea mapema baada ya upasuaji au kujifungua.

• Hospitalini – sindano za kuzuia kuganda na soksi kwa wagonjwa walio hatarini.

• Safari ndefu – simama na tembea kila saa 1 hadi 2, zungusha vifundo vya miguu, kunywa maji, epuka pombe.

• Acha sigara; dumisha uzito.

• Wenye historia ya VTE waepuke vidonge vyenye estrogen – ongea na mtoa huduma.

Lini umwone daktari

• Mguu mmoja kuvimba na kuuma – siku hiyo hiyo.

• Mara moja (dharura): kupumua kwa shida ghafla, maumivu ya kifua, kukohoa damu, kuzimia.

• Unatumia dawa za kuzuia kuganda na una dalili za kutokwa damu.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara