Maelezo ya jumla

Baada ya mtu kupona tetekuwanga, kirusi hulala ndani ya neva karibu na uti wa mgongo kwa miaka. Kinga ikipungua (umri, msongo, VVU, dawa), kirusi huamka na kusafiri kupitia neva moja hadi ngozi, kuleta maumivu na malengelenge kwenye eneo la neva hiyo (dermatome).

Kwa malengelenge mengine soma Kutokwa na malengelenge mwilini.

Takwimu za ugonjwa

Karibu mtu 1 kati ya 3 hupata mkanda wa jeshi maishani. Hatari huongezeka baada ya miaka 50. Kwa vijana, mkanda wa jeshi mara nyingi huashiria kinga dhaifu – VVU ipimwe.

Visababishi na vihatarishi

• Historia ya tetekuwanga.

• Umri zaidi ya 50.

• VVU na kinga dhaifu.

• Saratani na dawa za saratani.

• Steroids na dawa za kushusha kinga.

• Msongo mkali.

• Kisukari.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Kirusi kinapoamka husababisha uvimbe wa neva – ndiyo maana maumivu huanza kabla ya vipele. Kisha husambaa kwenye ngozi ya eneo la neva hiyo, upande mmoja tu, bila kuvuka katikati ya mwili.

Dalili na viashiria

• Maumivu, kuwaka moto, kuchoma, kuwasha au ganzi upande mmoja – siku 1 hadi 5 kabla ya vipele; huweza kudhaniwa kuwa moyo, figo au kichomi.

• Wekundu kisha malengelenge kwa kundi kwenye mkanda au mstari – mara nyingi kifua na mbavu au mgongo.

• Malengelenge hupasuka, huganda ukoko ndani ya siku 7 hadi 10, hupona wiki 2 hadi 4.

• Homa, kichwa kuuma, uchovu.

• Usoni na jichoni (ophthalmicus) – vipele paji la uso na ncha ya pua, jicho jekundu na kuuma.

• Sikioni (Ramsay Hunt) – vipele sikioni, uso kupooza upande mmoja, kizunguzungu.

• Kwa VVU – vipele vilivyoenea mwili mzima au vinavyorudi.

Vipimo

• Mara nyingi utambuzi ni kwa kuangalia vipele.

• PCR ya majimaji ya lengelenge – kwa hali isiyo ya kawaida.

• Kipimo cha VVU – hasa kwa wenye umri chini ya 50.

• Uchunguzi wa jicho – kwa mkanda wa uso.

Matibabu

• Dawa za kuzuia virusi – acyclovir, valacyclovir – kwa siku 7, bora ndani ya saa 72 tangu vipele kuanza, kwa ushauri; kwa wenye VVU, wazee na mkanda wa uso zinatolewa hata baadaye.

• Dawa za maumivu – paracetamol, NSAIDs; maumivu makali – dawa za maumivu ya neva (amitriptyline, gabapentin) kwa ushauri.

• Huduma ya ngozi – weka vipele safi na vikavu; vitambaa baridi; calamine; usipasue malengelenge; nguo nyepesi.

• Mkanda wa jicho – daktari wa macho mara moja.

• VVU – kuanza au kuendelea na ARV.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Maumivu ya neva baada ya kupona (post-herpetic neuralgia) – maumivu yanayodumu miezi au miaka; zaidi kwa wazee.

• Kupoteza uwezo wa kuona – mkanda wa jicho.

• Uso kupooza na usikivu kupungua – Ramsay Hunt.

• Maambukizi ya bakteria kwenye vipele.

• Makovu.

• Kwa kinga dhaifu – kusambaa mwili mzima, ubongo, mapafu.

Kinga

• Chanjo ya mkanda wa jeshi (Shingrix) – kwa wenye miaka 50 na zaidi na wenye kinga dhaifu, pale inapopatikana.

• Chanjo ya tetekuwanga kwa watoto pale inapopatikana.

• ARV kwa wenye VVU.

• Mtu mwenye mkanda wa jeshi anaweza kumwambukiza tetekuwanga mtu ambaye hajawahi kuupata – funika vipele na epuka wajawazito, watoto wachanga na wenye kinga dhaifu hadi viganda ukoko.

Lini umwone daktari

• Maumivu ya kuwaka moto upande mmoja na vipele vinaanza – mapema (ndani ya siku 3).

• Mara moja: vipele karibu na jicho au pua, jicho jekundu, kuona kupungua; uso kupooza; kichwa kuuma sana na shingo kukakamaa; vipele mwili mzima.

• Maumivu yanayoendelea baada ya vipele kupona.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara