Ugonjwa wa neva za mwendo (motor neurone disease – MND), aina kuu ikiwa amyotrophic lateral sclerosis (ALS), ni ugonjwa unaoharibu taratibu seli za neva zinazodhibiti misuli. Huleta misuli kulegea na kusinyaa, mtetemo mdogo wa misuli (fasciculations), mikono kushindwa kushika, kuchechemea, kutamka kwa shida, kumeza kwa shida, udenda na hatimaye kupumua kwa shida. Hisia na akili mara nyingi hubaki. Hauponi; riluzole huongeza maisha kidogo, na huduma ya timu (lishe, kupumua, mazoezi, huduma shufaa) huboresha maisha.

Neva za mwendo za juu (ubongoni) na za chini (uti wa mgongo) hupeleka amri kwa misuli. Katika MND, neva hizi hufa taratibu na misuli hukosa amri – hudhoofika na kusinyaa.

Zamani Kiswahili kiliuita "msinyao wa misuli ya pembezoni". Ni tofauti na nyuropathi ya pembezoni ambayo huathiri hisia pia.

Takwimu za ugonjwa

Huwapata karibu watu 2 kati ya 100,000 kwa mwaka, mara nyingi miaka 50 hadi 70, wanaume kidogo zaidi. Wastani wa maisha baada ya dalili ni miaka 2 hadi 5, ingawa wachache huishi muda mrefu zaidi.

Visababishi na vihatarishi

• Mara nyingi chanzo hakijulikani.

• Karibu asilimia 10 ni ya kurithi (vinasaba kama C9orf72, SOD1).

• Umri.

• Uvutaji sigara.

• VVU – mara chache husababisha hali inayofanana inayoweza kuboreka kwa ARV.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Protini zisizo za kawaida hujikusanya ndani ya neva, pamoja na sumu ya glutamate na uvimbe, kuua neva taratibu. Misuli ya mikono, miguu, kumeza, kuongea na kupumua hudhoofika moja baada ya nyingine.

Dalili na viashiria

• Mkono au mguu mmoja kudhoofika – kushindwa kufunga vifungo, kushika vitu, kujikwaa.

• Misuli kusinyaa na kutetemeka chini ya ngozi.

• Misuli kukakamaa na kuuma.

• Kutamka kwa shida – sauti nzito, maneno kuteleza.

• Kumeza kwa shida, kukabwa, udenda.

• Kulia au kucheka bila kudhibiti.

• Kupumua kwa shida, hasa ukilala; kichwa kuuma asubuhi.

• Kupungua uzito.

• Kwa baadhi – mabadiliko ya tabia na kufikiri (frontotemporal dementia).

• Hisia, macho, mkojo na choo mara nyingi hubaki kawaida.

Vipimo

• Uchunguzi wa neva na mtaalamu.

• EMG na nerve conduction – kipimo kikuu.

• MRI ya ubongo na shingo – kuondoa diski inayobana uti wa mgongo, uvimbe.

• Damu – tezi ya shingo, B12, kalsiamu, VVU, kaswende.

• Kipimo cha kupumua (FVC).

• Vipimo vya vinasaba – kwa historia ya familia.

Matibabu

• Riluzole – huongeza maisha miezi kadhaa, kwa ushauri wa mtaalamu.

• Timu ya huduma – daktari wa neva, physiotherapist, mtaalamu wa kuongea na kumeza, mtaalamu wa lishe, muuguzi wa huduma shufaa.

• Lishe – vyakula laini; mrija wa chakula tumboni (PEG) kabla kumeza hakujawa kugumu sana.

• Kupumua – mashine ya kusaidia kupumua usiku (NIV).

• Dalili – dawa za misuli kukakamaa, udenda, maumivu, huzuni.

• Vifaa – fimbo, kiti cha magurudumu, vifaa vya kuwasiliana.

• Mipango ya mbele – kuzungumza mapema kuhusu matakwa ya mwisho wa maisha.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Nimonia ya kuvuta chakula.

• Kupumua kushindwa – kisababishi kikuu cha kifo.

• Utapiamlo.

• Kuanguka na majeraha.

• Huzuni na wasiwasi kwa mgonjwa na familia.

Kinga

• Hakuna njia iliyothibitishwa ya kuzuia.

• Kuacha sigara.

• Ushauri wa vinasaba kwa familia zenye historia.

Lini umwone daktari

• Udhaifu wa mkono au mguu unaoongezeka bila maumivu.

• Misuli kusinyaa na kutetemeka.

• Kutamka au kumeza kwa shida kunakoongezeka.

• Mapema: kupumua kwa shida ukilala, kukabwa mara kwa mara.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara