Kupoteza uwezo wa kutamka maneno

Kupoteza uwezo wa kutamka maneno ni kushindwa kuongea, kupata maneno sahihi, kuelewa maneno au kuyatamka vizuri. Kunapokuja ghafla, chanzo kikuu ni kiharusi – dharura ya kuokoa ubongo. Kiharusi cha mpito, kipandauso, degedege, sukari kushuka na kuumia kichwa pia husababisha. Kupoteza uwezo taratibu kunaweza kuwa uvimbe wa ubongo au magonjwa ya neva.

Kuongea kunahitaji ubongo kutengeneza na kuelewa lugha, na misuli ya midomo, ulimi na koo kutamka. Tatizo linaweza kuwa:

• Afasia (aphasia) – ubongo kushindwa kutengeneza au kuelewa lugha: mtu anajua anachotaka kusema lakini maneno hayatoki, au anasema maneno yasiyo sahihi, au haelewi anachoambiwa.

• Disathria (dysarthria) – lugha iko sawa lakini maneno yanatamkwa vibaya – kama mlevi au mdomo una ganzi – kwa sababu misuli au neva zake zimeathirika.

Aina na jinsi inavyojitokeza

• Ghafla, pamoja na uso kupinda au mkono mmoja kulegea – kiharusi.

• Ghafla kwa dakika chache kisha kurudi – kiharusi cha mpito; onyo.

• Kwa dakika 20 hadi 60 kabla au pamoja na kichwa kuuma – kipandauso.

• Baada ya degedege – kwa muda.

• Taratibu kwa wiki au miezi – uvimbe wa ubongo, magonjwa ya neva, shida ya akili ya uzee.

Visababishi

• Kiharusi.

• Kiharusi cha mpito (TIA).

• Kipandauso chenye aura.

• Baada ya degedege.

• Sukari kushuka.

• Kuumia kichwa.

• Maambukizi ya ubongo – homa ya uti wa mgongo, malaria kali.

• Uvimbe wa ubongo.

• Ugonjwa wa neva za mwendo, Parkinson, myasthenia – disathria.

• Kupooza kwa uso (Bell's palsy) – disathria.

• Pombe na dawa za kulevya.

• Shida ya akili ya uzee (dementia).

Dalili zinazoambatana

• Uso kupinda, udenda – soma Kuchuruzika udenda.

• Udhaifu au ganzi ya upande mmoja.

• Kuona vibaya – soma Uono hafifu.

• Kichwa kuuma ghafla.

• Kumeza kwa shida.

• Kuchanganyikiwa.

Dalili za hatari

Piga simu ya dharura au nenda hospitali mara moja – tumia kipimo cha FAST:

• F – Face (uso): mwambie atabasamu – upande mmoja umeshuka?

• A – Arms (mikono): ainue mikono yote – mmoja unashuka?

• S – Speech (kuongea): arudie sentensi rahisi – maneno yamechanganyika au hayatoki?

• T – Time (muda): andika saa dalili zilipoanza na nenda hospitali sasa hivi.

Hata kama dalili zimepotea baada ya dakika chache, nenda hospitali siku hiyohiyo.

Vipimo

• Sukari ya damu papo hapo.

• Shinikizo la damu.

• CT au MRI ya ubongo.

• ECG – mapigo ya moyo yasiyo ya kawaida.

• Vipimo vya damu.

• Tathmini ya mtaalamu wa kuongea.

Matibabu na huduma ya nyumbani

• Kiharusi – matibabu ya dharura hospitalini; kila dakika huokoa chembe za ubongo.

• Sukari kushuka – sukari mara moja.

• Kutibu chanzo – maambukizi, degedege, uvimbe.

• Tiba ya kuongea (speech therapy) – baada ya kiharusi; maendeleo huendelea kwa miezi hadi miaka.

Kuwasiliana na mtu mwenye afasia

• Ongea polepole kwa sentensi fupi.

• Uliza maswali ya ndiyo au hapana.

• Mpe muda; usimalizie sentensi zake haraka.

• Tumia ishara, picha na maandishi.

Kinga

• Dhibiti shinikizo la damu, kisukari na lehemu.

• Acha sigara; punguza pombe.

• Tibu mapigo ya moyo yasiyo ya kawaida.

• Mazoezi na lishe bora.

Lini umwone daktari

• Kuongea kunakobadilika taratibu.

• Kusahau maneno kunakoongezeka.

• Kutamka vibaya pamoja na kumeza kwa shida.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara