Maelezo ya jumla

Hewa huingia mapafuni kupitia mirija (bronchi) hadi vifuko vidogo vya hewa (alveoli) ambapo oksijeni huingia kwenye damu. Katika COPD, mirija huvimba, hutoa makohozi mengi na kubana (mkamba sugu), na vifuko vya hewa hupoteza unyumbufu na kuvunjika (emfisema).

Matokeo ni hewa kukwama mapafuni – mtu hushindwa kutoa pumzi kikamilifu na hupata kupumua kwa shida. Tofauti na pumu ya kifua, uzibaji wa COPD haurudi kawaida kikamilifu kwa dawa.

Takwimu za ugonjwa

COPD ni kati ya visababishi vitatu vikuu vya vifo duniani. Tanzania, moshi wa kuni na mkaa wakati wa kupika ndani ya nyumba ni kisababishi kikubwa, hasa kwa wanawake wasiovuta sigara, pamoja na TB ya zamani.

Visababishi na vihatarishi

• Uvutaji sigara – pamoja na moshi wa wengine.

• Moshi wa kuni, mkaa, mabua wakati wa kupika ndani bila dirisha.

• Vumbi na kemikali za kazini – migodi, viwanda, kilimo.

• Uchafuzi wa hewa.

• TB ya zamani iliyoacha makovu.

• Pumu ya muda mrefu isiyodhibitiwa.

• Maambukizi ya mara kwa mara utotoni, kuzaliwa njiti.

• Urithi – upungufu wa alpha-1 antitrypsin (adimu).

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Moshi na vumbi huwasha mirija na vifuko vya hewa kwa miaka, kuleta uvimbe sugu. Tezi za makohozi huongezeka, nywele ndogo za kusafisha mirija huharibika, mirija midogo hubana, na kuta za vifuko vya hewa huvunjika. Baadaye oksijeni hushuka na moyo wa kulia huchoka (cor pulmonale).

Dalili na viashiria

• Kupumua kwa shida kunakoongezeka taratibu – mwanzo ukipanda mlima au ngazi, baadaye hata ukivaa nguo.

• Kikohozi cha muda mrefu chenye makohozi, hasa asubuhi.

• Kupumua kwa mluzi.

• Kifua kubana.

• Uchovu na kupungua uzito – ugonjwa mkali.

• Miguu kuvimba – moyo wa kulia kuchoka.

• Midomo na vidole kuwa bluu – oksijeni chini.

• Shambulio (exacerbation) – dalili kuzidi ghafla, makohozi kuongezeka na kubadilika rangi, mara nyingi baada ya mafua au nimonia.

Vipimo

• Spirometry – kipimo kikuu: FEV1/FVC chini ya 0.7 baada ya dawa ya kupanua mirija.

• X-ray ya kifua – kuondoa TB, saratani, moyo.

• Oksijeni kwenye damu (pulse oximeter).

• Kipimo cha makohozi – TB.

• Kipimo kamili cha damu.

• ECG na echocardiogram – moyo.

Matibabu

• Kuacha sigara – hatua muhimu zaidi; inapunguza kasi ya ugonjwa.

• Kuepuka moshi wa jiko – jiko bora, kupika nje au chumba chenye hewa, gesi.

• Inhaler za kupanua mirija – za muda mfupi (salbutamol) kwa dalili; za muda mrefu (LAMA, LABA) kila siku kwa wenye dalili za kudumu.

• Steroid ya inhaler – kwa wenye mashambulizi ya mara kwa mara, kwa ushauri.

• Mazoezi ya mapafu (pulmonary rehabilitation) – kutembea, mazoezi ya kupumua.

• Chanjo – mafua kila mwaka, nimonia (pneumococcal), COVID-19.

• Oksijeni nyumbani – kwa wenye oksijeni ya chini sana.

• Shambulio – kuongeza inhaler, steroid za kumeza kwa siku chache, antibiotiki kama makohozi ni ya usaha; kali – hospitali.

Jifunze kutumia inhaler kwa usahihi – na spacer – kwani wengi huitumia vibaya.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Mashambulizi ya mara kwa mara na kulazwa.

• Nimonia.

• Moyo wa kulia kushindwa (cor pulmonale).

• Kupumua kushindwa – oksijeni chini na kaboni dioksidi juu.

• Saratani ya mapafu.

• Pafu kutoboka (pneumothorax).

• Huzuni na wasiwasi.

• Kupungua uzito na misuli.

Kinga

• Usivute sigara; epuka moshi wa wengine.

• Pika kwa jiko lisilo na moshi au chumba chenye hewa.

• Vaa barakoa kazini kwenye vumbi na kemikali.

• Tibu TB na pumu vizuri.

• Chanjo za watoto na watu wazima.

Lini umwone daktari

• Kupumua kwa shida kunakoongezeka au kikohozi cha zaidi ya wiki 8.

• Mvutaji sigara au mpishi wa kuni zaidi ya miaka 40 mwenye dalili.

• Mara moja: kupumua kwa shida hata ukipumzika, midomo kuwa bluu, kuchanganyikiwa, kusinzia, maumivu ya kifua.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara