Maelezo ya jumla

Umio ni mrija unaopeleka chakula kutoka koo hadi tumboni kwa mawimbi ya misuli. Chini yake kuna misuli ya mlango (lower oesophageal sphincter) inayofunguka unapomeza na kufunga kuzuia tindikali kurudi.

Katika akalazia, neva za ukuta wa umio huharibika taratibu: mawimbi ya kusukuma hupotea na mlango wa chini haufunguki. Chakula hukwama na umio hupanuka kwa miaka.

Takwimu za ugonjwa

Ni ugonjwa adimu – karibu mtu 1 kati ya 100,000 kwa mwaka. Huanza zaidi kati ya miaka 25 na 60, kwa wanaume na wanawake kwa usawa.

Visababishi na vihatarishi

• Mara nyingi chanzo hakijulikani – inadhaniwa kinga ya mwili kushambulia neva za umio, labda baada ya maambukizi ya virusi.

• Ugonjwa wa Chagas – vimelea (Amerika Kusini) – husababisha hali inayofanana.

• Mara chache, saratani ya juu ya tumbo inayobana mlango (pseudoachalasia) – hasa kwa wazee wenye kupungua uzito haraka.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Neva zinazolegeza mlango wa chini hupotea. Mlango hubaki umebana, chakula na maji hukaa umioni, umio hupanuka na kuwa kama mfuko. Chakula kilichokaa huoza na kurudi mdomoni, na kinaweza kuingia mapafuni wakati wa kulala.

Dalili na viashiria

• Kumeza kwa shida (dysphagia) kwa vyakula vigumu na vimiminika pia – tofauti na saratani ambayo huanza na vigumu tu; soma Hisia za uvimbe ndani ya koo.

• Chakula kurudi mdomoni bila kichefuchefu, hasa ukilala – soma Hisia za kitu kupanda kifuani.

• Maumivu au kubana kifuani baada ya kula.

• Kiungulia kisichopona kwa dawa za tindikali – mara nyingi hudhaniwa kuwa GERD.

• Kupungua uzito.

• Kikohozi usiku na nimonia za kurudia – chakula kuingia mapafuni.

• Kunywa maji mengi au kusimama ili chakula kishuke.

Vipimo

• X-ray ya kumeza barium – umio mpana unaoishia kama "mdomo wa ndege".

• Endoskopia – kuondoa saratani na vidonda.

• Manometry ya umio (high-resolution) – kipimo kikuu; huonyesha mlango usiofunguka na kukosekana kwa mawimbi.

• CT scan – kwa wazee au wanaoshukiwa saratani.

Matibabu

• Kupanua mlango kwa puto (pneumatic dilatation) – kupitia endoskopia; inaweza kurudiwa.

• Upasuaji wa Heller myotomy – kukata misuli ya mlango, mara nyingi kwa laparoscopy, pamoja na upasuaji wa kuzuia tindikali kurudi.

• POEM – kukata misuli kupitia endoskopia, katika vituo maalum.

• Sindano ya botulinum – kwa wazee au wasioweza upasuaji; athari ya miezi.

• Dawa za kulegeza misuli – hazifanyi kazi vizuri; hutumika kwa muda tu.

• Nyumbani – kula polepole, kutafuna vizuri, kunywa maji na chakula, kula ukiwa umekaa wima, kulala ukiwa umeinua kichwa.

Matibabu hayarudishi neva, lakini yanafungua njia na kurudisha uwezo wa kula kwa wengi.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Nimonia ya kuvuta chakula – soma Nimonia.

• Utapiamlo na kupungua uzito.

• Umio kupanuka sana (megaoesophagus).

• Hatari kidogo ya saratani ya umio kwa muda mrefu.

• Baada ya matibabu: tindikali kurudi (GERD), umio kutoboka (mara chache baada ya puto).

Kinga

• Hakuna njia ya kuzuia akalazia.

• Uchunguzi wa mapema wa kumeza kwa shida huzuia utapiamlo na nimonia.

• Baada ya matibabu, hudhuria ufuatiliaji – dalili zinaweza kurudi.

Lini umwone daktari

• Kumeza kwa shida kwa zaidi ya wiki 2.

• Chakula kurudi mdomoni bila kutapika.

• Kupungua uzito bila sababu.

• Kikohozi usiku na nimonia zinazorudi.

• Mara moja: chakula kukwama kabisa na kushindwa kumeza hata mate.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara