Mkamba mkali (acute bronchitis) ni uvimbe wa ghafla wa mirija ya hewa ya mapafu, mara nyingi kutokana na virusi baada ya mafua. Huleta kikohozi cha wiki 1 hadi 3, wakati mwingine makohozi yenye rangi, kifua kubana na homa kidogo. Hupona chenyewe; dawa za kuua bakteria kwa kawaida hazisaidii. Ni tofauti na nimonia.

Mirija ya hewa (bronchi) hupeleka hewa kutoka koromeo hadi kwenye mapafu. Mkamba mkali ni pale utando wa mirija hii unapovimba ghafla na kutoa ute mwingi, na kusababisha kikohozi.

Ni tofauti na mkamba sugu – kikohozi chenye makohozi kwa miezi 3 au zaidi kila mwaka kwa miaka 2, mara nyingi kwa wavutaji sigara (sehemu ya COPD). Pia ni tofauti na mkamba wa kemikali, unaotokana na kuvuta moshi au kemikali.

Takwimu za ugonjwa

Ni moja ya sababu kuu watu wazima kwenda kliniki kwa kikohozi, hasa wakati wa baridi na msimu wa mafua. Ingawa zaidi ya 9 kati ya 10 husababishwa na virusi, dawa za kuua bakteria hutolewa kwa wengi bila sababu – jambo linalochangia usugu wa bakteria.

Visababishi na vihatarishi

• Virusi – mafua (influenza), virusi vya homa ya kawaida, RSV, COVID-19 – zaidi ya 9 kati ya 10.

• Mara chache bakteria – mf. kifaduro (pertussis), mycoplasma.

• Uvutaji sigara na kuvuta moshi wa wengine.

• Moshi wa kuni, vumbi na uchafuzi wa hewa.

• Pumu ya kifua na mzio.

• Kinga dhaifu.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Virusi huambukiza seli za utando wa mirija ya hewa. Utando huvimba, hutoa ute mwingi, na nywele ndogo zinazosafisha mirija huharibika. Mirija huwa nyeti – kikohozi huchochewa na hewa baridi, moshi na mazungumzo. Hata baada ya virusi kuondoka, utando huchukua wiki kadhaa kupona, ndiyo maana kikohozi hudumu muda mrefu.

Dalili na viashiria

• Kikohozi – mwanzoni kikavu, baadaye chenye makohozi; hudumu siku 5 hadi wiki 3.

• Makohozi meupe, njano au kijani – rangi haimaanishi bakteria.

• Kifua kubana au kuuma kutokana na kukohoa.

• Kukoroma kifuani kidogo.

• Homa kidogo, uchovu, maumivu ya mwili.

• Dalili za mafua – mafua puani, koo kuuma.

Dalili zinazoashiria nimonia au tatizo jingine

• Homa kali ya zaidi ya siku 3.

• Kupumua haraka au kwa shida ukiwa umepumzika.

• Maumivu makali ya kifua ukivuta pumzi.

• Kukohoa damu.

• Kikohozi cha zaidi ya wiki 3, kupungua uzito, jasho la usiku – chunguza kifua kikuu.

Vipimo

• Uchunguzi wa kifua na mhudumu – mara nyingi unatosha.

• X-ray ya kifua – pale kuna shaka ya nimonia (homa kali, kupumua haraka, mapigo ya haraka, sauti zisizo za kawaida kifuani) au kwa wazee.

• Kipimo cha makohozi cha TB kwa kikohozi cha zaidi ya wiki 2 hadi 3.

• Kipimo cha COVID-19 au influenza pale inapohitajika.

• Kipimo cha oksijeni.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026, mkamba mkali hupona wenyewe, na matibabu ni ya kupunguza dalili:

• Pumzika na kunywa maji mengi – vinywaji vya moto husaidia.

• Paracetamol kwa homa na maumivu.

• Asali (kwa wenye umri zaidi ya mwaka 1) au maji ya moto yenye limau kupunguza kikohozi.

• Epuka moshi wa sigara na kuni; acha kuvuta sigara.

• Dawa ya kuvuta ya kufungua mirija (salbutamol) kwa wenye kukoroma kifuani.

• Dawa za kuua bakteria hazishauriwi kwa kawaida – hazifupishi ugonjwa. Hutolewa tu kwa kifaduro au wagonjwa maalum (wazee wenye magonjwa sugu ya mapafu au moyo).

Matatizo yanayoweza kutokea

• Nimonia – hasa kwa wazee, wavutaji sigara na wenye kinga dhaifu.

• Kuzidisha pumu au COPD.

• Kikohozi kinachodumu wiki kadhaa baada ya maambukizi.

• Kurudia mara kwa mara kwa wavutaji sigara – na kugeuka mkamba sugu.

Kinga

• Usivute sigara; epuka moshi wa wengine.

• Nawa mikono mara kwa mara; funika mdomo ukikohoa.

• Chanjo – ya mafua (influenza), COVID-19, na kifaduro kwa wajawazito na watoto.

• Pika sehemu yenye hewa ya kutosha.

Lini umwone daktari

• Kikohozi kinachodumu zaidi ya wiki 3.

• Homa kali au homa inayodumu zaidi ya siku 3.

• Kupumua kwa shida, kupumua haraka au maumivu makali ya kifua.

• Kukohoa damu.

• Kupungua uzito na jasho la usiku.

• Una pumu, COPD, ugonjwa wa moyo au kinga dhaifu na dalili zinazidi.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara