Maelezo ya jumla

Obesity ni ugonjwa sugu, si udhaifu wa tabia. Mwili hudhibiti uzito kwa homoni za njaa na shibe; zikivurugika kwa vyakula vilivyosindikwa, usingizi mbaya, msongo na vinasaba, kupunguza uzito huwa kugumu.

BMI = uzito (kg) ÷ urefu (m) ÷ urefu (m). Mfano: kilo 90, mita 1.70 → 90 ÷ 1.70 ÷ 1.70 = 31 (obesity). Kwa kuongezeka uzito ghafla soma Kuongezeka uzito kwa kasi.

Takwimu za ugonjwa

Tanzania, karibu theluthi ya wanawake wazima wana uzito mkubwa au obesity (TDHS), zaidi mijini. Obesity ya watoto inaongezeka kwa kasi kutokana na soda, vyakula vya kukaanga na kutofanya mazoezi.

Visababishi na vihatarishi

• Kula kalori nyingi – vyakula vya kukaanga, sukari, soda, juisi, vyakula vilivyosindikwa, milo mikubwa.

• Kutofanya mazoezi – kazi za kukaa, usafiri wa gari.

• Usingizi mfupi na msongo.

• Vinasaba na historia ya familia.

• Dawa – steroids, baadhi ya dawa za akili na kifafa, insulini, sindano ya depo.

• Homoni – tezi ya shingo kufanya kazi kidogo (Goita), PCOS, Cushing – soma Dalili za homoni kuvurugika.

• Ujauzito na baada ya kujifungua.

• Kuacha sigara.

• Imani za kijamii – unene kama ishara ya afya au utajiri.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Kalori zaidi ya mahitaji huhifadhiwa kama mafuta. Mafuta ya tumboni (ndani karibu na viungo) hutoa kemikali za uvimbe na kuleta usugu wa insulini – msingi wa kisukari, shinikizo la juu, lehemu na mafuta kwenye ini.

Dalili na viashiria

• Uzito na mzunguko wa kiuno kuongezeka.

• Kupumua kwa shida ukifanya kazi; kukoroma na usingizi mchana.

• Maumivu ya maungio – magoti, mgongo.

• Jasho jingi; ngozi kusuguana na fangasi kwenye mikunjo.

• Ngozi nyeusi nene shingoni na kwapani (acanthosis) – usugu wa insulini.

• Hedhi isiyo ya mpangilio, ugumba.

• Kujiona vibaya, msongo.

Vipimo

• BMI na mzunguko wa kiuno.

• Shinikizo la damu.

• Sukari (FBS, HbA1c) na lehemu.

• Vipimo vya ini – mafuta kwenye ini.

• Tezi ya shingo – kwa wenye dalili.

• Kipimo cha usingizi – wanaokoroma.

Matibabu

• Lishe – punguza kalori kwa karibu 500 kwa siku: milo midogo, mboga nusu ya sahani, nafaka zisizokobolewa, protini (maharagwe, samaki, kuku), maji badala ya soda na juisi, punguza vyakula vya kukaanga na sukari.

• Mazoezi – angalau dakika 150 hadi 300 kwa wiki (kutembea haraka, baiskeli, kuogelea) pamoja na mazoezi ya nguvu mara 2 kwa wiki.

• Tabia – kupima uzito kila wiki, kula polepole, kulala saa 7 hadi 9, kudhibiti msongo, msaada wa familia au kikundi.

• Dawa – kwa BMI 30 au zaidi (au 27 na magonjwa yanayoambatana), kwa ushauri wa daktari (kama orlistat, GLP-1 agonists).

• Upasuaji wa unene (bariatric) – kwa BMI 40 au zaidi, au 35 na kisukari; katika vituo maalum.

• Lengo la kwanza la kupunguza asilimia 5 hadi 10 ya uzito tayari hupunguza sukari, shinikizo na maumivu ya maungio.

• Epuka dawa na chai za "kupunguza uzito" zisizo na kibali – baadhi ni hatari.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Kisukari aina ya pili.

• Shinikizo la juu, shambulio la moyo, kiharusi.

• Mafuta kwenye ini na ini kusinyaa.

• Sleep apnoea.

• Uchakavu wa maungio, gauti.

• Saratani – titi, utando wa kizazi, utumbo, figo.

• Ugumba, matatizo ya ujauzito (kisukari na preeclampsia).

• Huzuni.

Kinga

• Nyonyesha mtoto maziwa ya mama pekee miezi 6.

• Punguza soda na vinywaji vitamu nyumbani na shuleni.

• Mazoezi ya kila siku kwa familia nzima.

• Punguza muda wa skrini.

• Kula mboga na matunda kila siku.

• Pima uzito na kiuno mara kwa mara.

Lini umwone daktari

• BMI zaidi ya 25 pamoja na shinikizo, sukari au lehemu juu.

• BMI 30 au zaidi.

• Kuongezeka uzito haraka bila sababu.

• Kukoroma na kusinzia mchana.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara