Maelezo ya jumla

Moyo hupata damu kupitia mishipa ya coronary. Kwa miaka, mafuta, lehemu na uvimbe hujikusanya kwenye kuta zake (atherosclerosis). Ganda la mafuta likipasuka, damu huganda juu yake na kuziba mshipa ghafla.

Maumivu ya kifua yanayotokea wakati wa kazi na kupungua kwa kupumzika (angina) ni onyo la mishipa kubana. Soma Maumivu ya kifua na Dalili za ugonjwa wa moyo.

Takwimu za ugonjwa

Magonjwa ya moyo ndiyo kisababishi kikuu cha vifo duniani, na yanaongezeka kwa kasi Afrika Mashariki kutokana na shinikizo la juu, kisukari, uzito, sigara na mtindo wa maisha wa mijini. Wengi Tanzania hufika hospitali kwa kuchelewa.

Visababishi na vihatarishi

• Shinikizo la juu la damu.

• Kisukari.

• Uvutaji sigara.

• Lehemu nyingi.

• Uzito uliopitiliza na kutofanya mazoezi.

• Umri – wanaume zaidi ya 45, wanawake zaidi ya 55.

• Historia ya familia ya ugonjwa wa moyo mapema.

• Ugonjwa sugu wa figo, VVU.

• Msongo, pombe nyingi, dawa za kulevya (cocaine).

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Mshipa ukiziba, misuli iliyo chini yake huanza kufa ndani ya dakika 20 hadi 40, na uharibifu huongezeka kwa saa 6 hadi 12. Kufungua mshipa mapema huokoa misuli. Moyo uliokufa sehemu unaweza kushindwa kusukuma au kupata mapigo hatari.

Dalili na viashiria

• Maumivu, kubana, uzito au kuwaka katikati ya kifua kwa zaidi ya dakika 15, hayapungui kwa kupumzika.

• Maumivu kwenda mkono wa kushoto, shingo, taya, bega au mgongo – soma Maumivu ya kifua yanayoanzia shingoni.

• Jasho jingi, baridi.

• Kupumua kwa shida.

• Kichefuchefu, kutapika, maumivu ya juu ya tumbo – hudhaniwa kiungulia.

• Kizunguzungu, kuzimia, moyo kudunda.

• Wasiwasi mkubwa, hisia ya kifo kinakaribia.

• Wanawake, wazee na wenye kisukari – mara nyingi dalili hafifu: uchovu, kupumua kwa shida, kichefuchefu bila maumivu makali.

Vipimo

• ECG – ndani ya dakika 10 baada ya kufika; ST elevation (STEMI) huhitaji kufungua mshipa haraka.

• Troponin kwenye damu – misuli ya moyo kuharibika; hurudiwa baada ya saa 1 hadi 3.

• Echocardiogram – nguvu ya moyo.

• Coronary angiography – kuona mshipa uliozibwa.

• Sukari, lehemu, figo.

Matibabu

Kabla ya hospitali

• Piga simu ya dharura mara moja; usiendeshe mwenyewe.

• Kaa chini, pumzika, legeza nguo.

• Tafuna aspirin ya kawaida kama huna mzio na hukukatazwa na daktari.

• Mtu akizimia na hapumui – anza CPR.

Hospitalini

• Kufungua mshipa – PCI (puto na stent) ndani ya saa chache, au dawa za kuyeyusha damu iliyoganda (thrombolysis) pale PCI haipatikani, ndani ya saa 12.

• Aspirin na dawa ya pili ya kuzuia chembe sahani, heparin.

• Oksijeni kama iko chini, dawa za maumivu.

• Baadaye: statins, beta-blockers, ACE inhibitors – kwa maisha yote kwa ushauri.

• Upasuaji wa bypass (CABG) – kwa mishipa mingi iliyobana.

• Urekebishaji wa moyo – mazoezi, lishe, kuacha sigara.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Mapigo hatari ya moyo na kifo cha ghafla.

• Moyo kushindwa kufanya kazi.

• Mshtuko wa moyo – shinikizo la chini.

• Kiharusi.

• Ukuta wa moyo au valvu kupasuka.

• Shambulio jingine.

Kinga

• Acha sigara.

• Pima na dhibiti shinikizo la damu, sukari na lehemu.

• Mazoezi angalau dakika 150 kwa wiki.

• Lishe – mboga, matunda, nafaka zisizokobolewa, samaki; punguza chumvi, mafuta ya kukaanga, sukari.

• Dumisha uzito; punguza pombe.

• Wenye ugonjwa wa moyo – meza dawa zote ulizoandikiwa.

Lini umwone daktari

• Mara moja (dharura): maumivu ya kifua ya zaidi ya dakika 15, au pamoja na jasho, kupumua kwa shida, kuzimia.

• Maumivu ya kifua yanayotokea ukifanya kazi na kupungua ukipumzika – mapema; soma Maumivu ya tumbo na kifua wakati wa mazoezi.

• Kupumua kwa shida kunakoongezeka baada ya shambulio.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara