Maelezo ya jumla

Ulcerative colitis ni moja ya magonjwa mawili makuu ya uvimbe sugu wa utumbo (inflammatory bowel disease – IBD); mwingine ni Crohn's disease. Kinga ya mwili hushambulia utando wa utumbo mpana bila sababu inayojulikana.

Ni tofauti na utumbo nyeti (IBS) ambao hauna vidonda wala damu.

Takwimu za ugonjwa

IBD ilikuwa adimu Afrika lakini inaongezeka mijini. Mara nyingi huanza miaka 15 hadi 35. Kwa sababu maambukizi ya utumbo ni mengi Tanzania, mara nyingi hugunduliwa kwa kuchelewa.

Visababishi na vihatarishi

• Chanzo halisi hakijulikani – mchanganyiko wa vinasaba, kinga na bakteria wa utumbo.

• Historia ya familia ya IBD.

• Mtindo wa maisha wa mijini, vyakula vilivyosindikwa.

• Kuacha sigara – kwa kushangaza huongeza hatari ya UC.

• Antibiotiki nyingi utotoni (inadhaniwa).

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Uvimbe huanza puru na kupanda juu bila kuruka sehemu. Utando hupata vidonda vidogo vinavyotoa damu na kamasi. Ugonjwa mkali unaweza kufika utumbo mpana mzima.

Dalili na viashiria

• Kuharisha kwa damu na kamasi – zaidi ya wiki 4 hadi 6.

• Haja ya ghafla na kuhisi haja haijaisha (tenesmus).

• Maumivu ya tumbo ya kubana, hasa upande wa kushoto.

• Uchovu, homa kidogo.

• Kupungua uzito.

• Upungufu wa damu.

• Nje ya utumbo: maungio kuuma, macho mekundu, vipele vya ngozi, vidonda mdomoni, ini (PSC).

Vipimo

• Vipimo vya kinyesi – amiba, shigella, salmonella, C. difficile, kichocho – kuondoa maambukizi kwanza.

• Calprotectin ya kinyesi – uvimbe wa utumbo.

• Kolonoskopia na biopsy – kipimo kikuu.

• Damu – Hb, CRP, albumin, ini.

• VVU na TB – kuondoa TB ya utumbo.

Matibabu

• Mesalazine (5-ASA) – vidonge au dawa ya kuingiza kupitia njia ya haja kubwa; dawa ya kwanza kwa ugonjwa mdogo hadi wa wastani.

• Steroids – kwa shambulio, kwa muda mfupi tu.

• Dawa za kinga – azathioprine; kwa ugonjwa mkali – biologics (infliximab) katika vituo maalum.

• Shambulio kali – hospitali: maji, steroids za mshipa, kuzuia damu kuganda.

• Upasuaji – kuondoa utumbo mpana kwa wasiopona kwa dawa au wenye saratani.

• Lishe – mlo kamili; wakati wa shambulio vyakula laini; madini chuma kwa upungufu wa damu.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Shambulio kali na utumbo kupanuka (toxic megacolon) – dharura.

• Kutokwa damu nyingi.

• Utumbo kutoboka.

• Saratani ya utumbo mpana – baada ya miaka 8 hadi 10; kolonoskopia za mara kwa mara.

• Mifupa dhaifu (steroids).

• Damu kuganda.

Kinga

• Hakuna njia ya kuzuia UC.

• Kumeza dawa za kudumisha hata ukijisikia vizuri hupunguza mashambulizi.

• Kolonoskopia za ufuatiliaji.

• Chanjo – kwa wanaotumia dawa za kinga.

Lini umwone daktari

• Kuharisha kwa damu kwa zaidi ya wiki 1 hadi 2.

• Damu kwenye kinyesi na kupungua uzito.

• Mara moja: kuharisha kwa damu zaidi ya mara 6 kwa siku pamoja na homa, moyo kwenda kasi, tumbo kuvimba na kuuma sana; kizunguzungu.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara