Maumivu ya tumbo (abdominal pain)

Maelezo ya jumla

Maumivu ya tumbo ni maumivu yanayohisiwa popote kati ya mbavu za chini na nyonga. Ni kati ya sababu kubwa zinazowaleta watu hospitali. Mara nyingi chanzo ni kidogo – gesi, kuvimbiwa, choo kigumu au mchafuko wa tumbo – na maumivu huisha yenyewe ndani ya siku moja au mbili.

Hata hivyo, maumivu yaleyale yanaweza kuwa mwanzo wa tatizo linalohitaji upasuaji wa haraka. Kazi ya makala hii ni kukusaidia kuelewa maumivu yako yanaashiria nini na wakati gani usisubiri.

Kwa maelezo ya kina kulingana na mahali maumivu yalipo, soma:

• Maumivu ya tumbo la juu kulia

• Maumivu ya tumbo la juu kushoto

• Maumivu ya tumbo la juu ya kitovu

• Maumivu ya kitovu

• Maumivu ya tumbo chini ya kitovu

Aina na jinsi inavyojitokeza

Kulingana na muda

• Ya ghafla (acute) – yameanza ndani ya saa au siku chache. Haya ndiyo yanayohitaji kuangaliwa kwa haraka zaidi.

• Ya muda mrefu au kujirudia (chronic) – yamedumu wiki au miezi, au huja na kuondoka. Mara nyingi chanzo ni vidonda vya tumbo, utumbo nyeti au choo kigumu.

Kulingana na aina ya maumivu

• Ya kunyonga, kuja na kuondoka (colic) – kiungo chenye mrija kinabana: utumbo, mrija wa nyongo, mrija wa mkojo.

• Ya kuchoma na kudumu – kiungo kimevimba au kina maambukizi, kama kidole tumbo au kongosho.

• Ya kuungua juu ya kitovu – mara nyingi tindikali ya tumbo au vidonda.

• Ya jumla, tumbo zima – gesi, kuharisha, au, kama ni makali na tumbo ni gumu, utando wa ndani ya tumbo umeathirika.

Kwa nini mahali pa maumivu hubadilika

Viungo vya ndani ya tumbo havitoi taarifa sahihi ya mahali vilipo. Ndiyo sababu mwanzo wa kidole tumbo huhisiwa karibu na kitovu, kisha maumivu huhamia chini upande wa kulia ugonjwa unapofika kwenye utando wa tumbo. Pia maumivu yanaweza kutoka nje ya tumbo – nimonia ya sehemu ya chini ya pafu au shambulio la moyo huweza kuhisiwa kama maumivu ya tumbo la juu.

Visababishi

Kulingana na mahali

• Juu katikati (chembe ya moyo): vidonda vya tumbo, kucheua tindikali, uvimbe wa kongosho, mara chache shambulio la moyo.

• Juu kulia: mawe ya nyongo, homa ya ini, jipu la ini kutokana na amiba.

• Juu kushoto: tumbo la chakula, kongosho, wengu (bandama), figo ya kushoto.

• Karibu na kitovu: mwanzo wa kidole tumbo, maambukizi ya utumbo, kuziba kwa utumbo.

• Chini kulia: kidole tumbo, mimba iliyotunga nje ya kizazi, uvimbe wa ovari, mawe ya figo.

• Chini katikati au pande zote mbili: UTI, PID, maumivu ya hedhi.

• Ubavuni kuelekea kinena: mawe kwenye figo, maambukizi ya figo.

Visababishi vya kawaida visivyo vya hatari

• Gesi tumboni na kuvimbiwa.

• Choo kigumu.

• Mchafuko wa tumbo kwa chakula kichafu.

• Utumbo nyeti (IBS).

• Maumivu ya hedhi na ya ovulesheni.

Visababishi vya nje ya tumbo

• Nimonia ya sehemu ya chini ya pafu.

• Shambulio la moyo – hasa kwa wazee, wenye kisukari na shinikizo la juu la damu.

• Sukari kupanda sana kwa mwenye kisukari (DKA).

• Malaria kali kwa baadhi ya watu.

Dalili zinazoambatana

Dalili zinazoambatana na maumivu ndizo hutoa dokezo kubwa la chanzo:

• Homa – maambukizi (kidole tumbo, UTI, PID, nyongo).

• Kutapika – kuziba kwa utumbo, kidole tumbo, kongosho, mchafuko wa tumbo.

• Kuharisha – maambukizi ya utumbo; kuharisha kwa damu – amiba, bakteria au ugonjwa wa utumbo.

• Kushindwa kujisaidia na kutoa gesi, tumbo kuvimba – kuziba kwa utumbo.

• Macho kuwa ya njano – nyongo au ini.

• Kuungua ukikojoa au damu kwenye mkojo – UTI au mawe ya figo.

• Hedhi kuchelewa au damu ukeni – mimba nje ya kizazi au mimba kuharibika.

• Kinyesi cheusi kama lami – damu kutoka tumboni, mara nyingi vidonda vya tumbo.

• Kupungua uzito bila kukusudia – inahitaji uchunguzi wa kina, hasa kwa mtu zaidi ya miaka 45.

Dalili za hatari

Nenda hospitali mara moja ukiwa na maumivu ya tumbo pamoja na mojawapo ya haya:

• Maumivu makali ya ghafla yasiyovumilika, au yanayokuamsha usingizini.

• Tumbo kuwa gumu kama ubao na kuuma sana likiguswa.

• Kutapika damu au kitu kama kahawa, au kinyesi cheusi au chenye damu.

• Kutapika kusikoisha na kushindwa kujisaidia wala kutoa gesi.

• Maumivu ukiwa na mimba au hedhi imechelewa – hasa pamoja na kizunguzungu au kuzimia.

• Maumivu ya tumbo la juu pamoja na jasho jingi, kushindwa kupumua au maumivu ya kifua.

• Homa kali, mapigo ya moyo kwenda kasi, ngozi kupoa au kuchanganyikiwa – dalili za sepsisi.

• Maumivu baada ya ajali au kupigwa tumboni.

Vipimo

Daktari ataanza kwa kukuuliza maswali na kukushika tumbo. Vipimo huchaguliwa kulingana na shaka yake:

• Kipimo cha mimba – kwa kila mwanamke wa umri wa kuzaa mwenye maumivu ya tumbo la chini.

• Kipimo kamili cha damu, malaria na sukari.

• Kipimo cha mkojo – UTI, damu ya mawe ya figo.

• Vipimo vya ini, kongosho (amylase au lipase) na figo.

• Ultrasound ya tumbo – nyongo, ini, figo, kizazi, ovari na maji tumboni.

• X-ray ya tumbo – kuziba au kutoboka kwa utumbo.

• CT scan – maumivu makali bila jibu la wazi.

• ECG – maumivu ya tumbo la juu kwa mtu mzima mwenye vihatarishi vya moyo.

• Kipimo cha kinyesi – minyoo, damu iliyojificha, H. pylori.

Matibabu na huduma ya nyumbani

Matibabu hutegemea chanzo. Kwa mujibu wa STG 2026, maumivu hupunguzwa mapema – hakuna haja ya kumwacha mgonjwa na maumivu ili daktari aone dalili – kisha chanzo kinatibiwa.

• Dawa za maumivu – paracetamol; dawa za kulegeza mkakamao wa utumbo (mf. hyoscine) kwa maumivu ya kunyonga; dawa kali zaidi hospitalini.

• Kutibu chanzo – antibiotiki kwa maambukizi, dawa za kupunguza tindikali kwa vidonda, upasuaji kwa kidole tumbo, utumbo kutoboka au kuziba, na mimba nje ya kizazi.

• Maji kwa mshipa na kutokula kwa muda – kwa anayetapika sana au anayesubiri upasuaji.

Unachoweza kufanya nyumbani kwa maumivu madogo

• Kunywa maji ya kutosha kidogo kidogo.

• Kula chakula chepesi kwa kiasi kidogo; epuka vyakula vya mafuta mengi na pilipili kwa siku chache.

• Weka kitambaa cha maji ya uvuguvugu tumboni kwa maumivu ya kunyonga au ya hedhi.

• Pumzika na epuka pombe.

Usimeze dawa za kuzuia kuharisha au dawa za maumivu za kundi la NSAIDs (mf. diclofenac, ibuprofen) kwa maumivu ya juu ya tumbo bila ushauri – zinaweza kuficha au kuzidisha tatizo.

Kinga

• Kula chakula safi kilichopikwa vizuri na kunawa mikono kabla ya kula na baada ya choo.

• Kunywa maji safi na salama.

• Kula mboga, matunda na nafaka zisizokobolewa kuzuia choo kigumu.

• Tumia dawa za NSAIDs kwa uangalifu na kwa muda mfupi.

• Punguza pombe na vyakula vya mafuta mengi.

• Pata dawa za minyoo kama inavyoshauriwa.

• Jikinge na magonjwa ya zinaa kuzuia PID.

Lini umwone daktari

• Maumivu yanayodumu zaidi ya siku 1 hadi 2, au yanayojirudia mara kwa mara.

• Maumivu pamoja na homa, kuharisha au kutapika kwa zaidi ya siku 2.

• Maumivu yanayohusiana na kula, choo au hedhi na yanaharibu shughuli zako.

• Maumivu pamoja na kupungua uzito, kukosa hamu ya kula au mabadiliko ya choo – hasa ukiwa na zaidi ya miaka 45.

• Maumivu kwa mjamzito, hata kama si makali.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara