Kuziba kwa mirija ya uzazi ni moja ya visababishi vikuu vya ugumba kwa wanawake Tanzania. Mirija huunganisha ovari na kizazi – mbegu na yai hukutana ndani yake. Mara nyingi huzibwa na makovu ya maambukizi ya via vya uzazi (PID) kutokana na klamidia na kisonono, maambukizi baada ya kutoa mimba au kujifungua, TB ya via vya uzazi, endometriosisi na upasuaji wa tumbo. Mara nyingi haina dalili isipokuwa kushindwa kupata mimba. Hugunduliwa kwa HSG; matibabu ni upasuaji wa mirija au IVF.

Kila mwezi ovari hutoa yai linalonaswa na mrija wa uzazi. Mbegu husafiri kutoka ukeni kupitia kizazi hadi mrijani ambapo urutubishaji hutokea, kisha kiinitete husafiri hadi kizazini kujipandikiza.

Mirija ikiziba, mbegu na yai haviwezi kukutana. Ikiziba kidogo, kiinitete kinaweza kukwama mrijani – mimba nje ya kizazi. Mrija uliojaa maji (hydrosalpinx) pia hupunguza mafanikio ya IVF.

Takwimu za ugonjwa

Mirija kuziba huchangia karibu theluthi ya ugumba kwa wanawake katika Afrika ya Kusini mwa Jangwa la Sahara – kiwango kikubwa kuliko sehemu nyingi za dunia, kwa sababu ya maambukizi ya zinaa na baada ya kutoa mimba au kujifungua.

Visababishi na vihatarishi

• [PID](/magonjwa-na-saratani/maambukizi-ya-via-vya-uzazi-pid) kutokana na klamidia na kisonono – mara nyingi bila dalili.

• Maambukizi baada ya kutoa mimba kwa njia isiyo salama au baada ya kujifungua.

• TB ya via vya uzazi.

• Endometriosisi.

• Upasuaji wa tumbo au nyonga – kidole tumbo kilichopasuka, mimba nje ya kizazi, sisti.

• Faibroidi karibu na mlango wa mrija.

• Kufunga kizazi (tubal ligation) – kwa makusudi.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Maambukizi huleta uvimbe ndani ya mrija; wakati wa kupona, makovu huziba mrija au kuunganisha mrija na viungo vingine (adhesions). Mrija uliozibwa mwisho hujaa maji (hydrosalpinx).

Dalili na viashiria

• Mara nyingi hakuna dalili – kushindwa kupata mimba ndiyo dalili pekee; soma Ugumba.

• Maumivu ya tumbo la chini ya muda mrefu.

• Maumivu makali ya hedhi – endometriosisi.

• Maumivu wakati wa tendo.

• Uchafu ukeni – maambukizi.

• Historia ya mimba nje ya kizazi.

Vipimo

• HSG (hysterosalpingogram) – X-ray baada ya kuingiza rangi kizazini; huonyesha kama rangi inapita mirijani.

• HyCoSy – ultrasound yenye majimaji maalum.

• Laparoscopy na rangi (chromotubation) – kipimo cha uhakika zaidi; pia huona endometriosisi na makovu.

• Ultrasound – hydrosalpinx.

• Vipimo vya klamidia, kisonono, TB.

• Kipimo cha manii ya mwenzi – kabla ya vipimo vya mirija.

Matibabu

• Upasuaji wa laparoscopy – kuondoa makovu, kufungua mwisho wa mrija; mafanikio yanategemea ukubwa wa uharibifu.

• Kufungua mrija kwa kamera (tubal cannulation) – kwa kuziba karibu na kizazi.

• IVF (in vitro fertilisation) – kwa mirija iliyoharibika sana; yai na mbegu hukutanishwa maabara.

• Hydrosalpinx – kuondoa au kufunga mrija kabla ya IVF.

• Maambukizi yaliyopo – antibiotiki kwa mwanamke na mwenzi.

• TB – dawa za TB.

Hakuna dawa za kumeza wala za kienyeji zinazofungua mirija iliyoziba – epuka matapeli.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Ugumba.

• Mimba nje ya kizazi – dharura.

• Maumivu sugu ya nyonga.

• Msongo wa mawazo na matatizo ya mahusiano.

Kinga

• Tumia kondomu; pima na tibu magonjwa ya zinaa mapema, pamoja na mwenzi.

• Huduma salama ya kutoa mimba na baada ya mimba kuharibika.

• Jifungulie kituoni; tibu homa baada ya kujifungua haraka.

• Tibu PID kikamilifu.

Lini umwone daktari

• Kushindwa kupata mimba baada ya mwaka 1 (miezi 6 kama una zaidi ya miaka 35).

• Historia ya PID, mimba nje ya kizazi au upasuaji wa tumbo na unatafuta mimba.

• Mara moja: maumivu makali ya tumbo upande mmoja na hedhi imechelewa.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara