Kupoteza fahamu kwa muda mrefu (koma)

Maelezo ya jumla

Fahamu ni uwezo wa kuwa macho na kujua mazingira. Koma ni hali ya kupoteza fahamu kwa kina na kwa muda mrefu – mtu hafumbui macho, haongei na hajibu maumivu kwa namna yenye lengo. Ni tofauti na kuzimia, ambako mtu hupona ndani ya dakika moja au mbili.

Kati ya fahamu kamili na koma kuna hatua: kuchanganyikiwa, kusinzia kupita kiasi, kuamka ukiitwa kisha kurudi usingizini. Hatua zote hizi ni hatari kama zimekuja ghafla.

Aina na jinsi inavyojitokeza

• Ghafla, pamoja na udhaifu wa upande mmoja au mdomo kupinda – kiharusi.

• Pamoja na homa – malaria kali, homa ya uti wa mgongo, sepsisi.

• Kwa mwenye kisukari – sukari kushuka (mara nyingi ghafla) au kupanda sana (taratibu, kiu, kukojoa sana).

• Baada ya kuumia kichwa – damu ndani ya fuvu; wakati mwingine mtu huamka kwanza kisha anazama tena saa kadhaa baadaye.

• Baada ya degedege lisilokoma – status epilepticus.

• Taratibu kwa siku, kwa mwenye ugonjwa wa ini au figo – sumu mwilini.

Kiashiria cha macho ya mdori

Daktari anaweza kugeuza kichwa cha mgonjwa wa koma upande mmoja na kuangalia macho. Kama macho yanaelekea upande wa pili (kama macho ya mdori), shina la ubongo (brainstem) bado linafanya kazi. Kama macho yanafuata kichwa bila kusogea, shina la ubongo limeathirika. Ni kipimo cha daktari, si cha nyumbani.

Visababishi

• Malaria kali – sababu kubwa Tanzania, hasa kwa watoto.

• Sukari kushuka au kupanda sana (DKA, HHS).

• Kiharusi.

• Kuumia kichwa.

• Homa ya uti wa mgongo na maambukizi ya ubongo.

• Sepsisi.

• Sumu – pombe nyingi, dawa za usingizi, dawa za kulevya, dawa za kuua wadudu, kemikali, moshi wa mkaa (carbon monoxide).

• Degedege la muda mrefu na baada ya degedege.

• Ini kushindwa na figo kushindwa.

• Joto kupanda sana au kushuka sana.

• Moyo kusimama na kukosa oksijeni.

Dalili zinazoambatana

• Homa – maambukizi, malaria.

• Shingo kukakamaa – homa ya uti wa mgongo.

• Udhaifu wa upande mmoja – kiharusi.

• Harufu ya pombe, matunda (DKA) au kemikali.

• Kupumua kwa ajabu.

• Mboni kubwa au ndogo sana – sumu, ubongo.

• Manjano – ini.

Dalili za hatari

Kila mtu asiyeamka ni dharura. Piga simu ya dharura au mpeleke hospitali mara moja. Wakati unasubiri:

• Hakikisha anapumua; kama hapumui, anza CPR kama umefunzwa.

• Mlaze ubavu (recovery position) ili matapishi yasiingie mapafuni.

• Usimpe chakula, kinywaji wala dawa mdomoni.

• Kama ana kisukari na unashuku sukari kushuka, paka sukari kidogo au asali ndani ya shavu – usimimine maji.

• Beba dawa zake na vidonge vyovyote vilivyopatikana karibu naye.

• Kama kuna jeraha la shingo, usimgeuze shingo bila lazima.

Vipimo

• Sukari ya damu – papo hapo.

• Kipimo cha malaria.

• Kipimo kamili cha damu, figo, ini, madini.

• Oksijeni, shinikizo la damu, joto.

• CT ya ubongo.

• Kipimo cha maji ya uti wa mgongo (lumbar puncture).

• Vipimo vya sumu.

• Kipimo cha fahamu (Glasgow Coma Scale) – hurudiwa kufuatilia.

Matibabu na huduma ya nyumbani

Kwa mujibu wa STG 2026, matibabu huanza mara moja kabla ya chanzo kujulikana kikamilifu:

• Njia ya hewa, kupumua, mzunguko wa damu – oksijeni, mrija wa kupumua kwa wanaohitaji, maji ya mshipa.

• Sukari – glucose kwa mshipa ikiwa iko chini.

• Malaria kali – artesunate kwa mshipa.

• Homa ya uti wa mgongo – antibiotiki za haraka.

• Degedege – dawa za kusimamisha degedege.

• Sumu – dawa maalum (antidote) kwa baadhi.

• Kiharusi na kuumia kichwa – matibabu ya hospitali, upasuaji kwa wachache.

• Huduma ya kitandani – kugeuzwa kila saa 2, lishe kwa mrija, usafi wa macho na kinywa.

Kinga

• Lala kwenye chandarua; tibu homa mapema – kinga ya malaria kali.

• Wenye kisukari wajue dalili za sukari kushuka na wabebe sukari.

• Dhibiti shinikizo la damu.

• Funga mkanda na vaa kofia ngumu ya pikipiki.

• Hifadhi dawa na kemikali mbali na watoto.

• Usitumie jiko la mkaa ndani ya chumba kilichofungwa.

Lini umwone daktari

• Kusinzia kupita kiasi kunakoongezeka.

• Kuchanganyikiwa kupya.

• Baada ya kuumia kichwa, hata kama ulionekana mzima.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara