Peritonaitisi ni uvimbe wa utando unaofunika ndani ya tumbo (peritoneum), mara nyingi kutokana na maambukizi baada ya kiungo kutoboka – kidole tumbo kilichopasuka, vidonda vya tumbo vilivyotoboka, homa ya matumbo (typhoid) kutoboa utumbo, majeraha, au baada ya upasuaji. Dalili ni maumivu makali ya tumbo yanayoongezeka kwa kusogea, tumbo kuwa gumu kama ubao, homa, kutapika, tumbo kuvimba na mshtuko. Ni dharura ya upasuaji – bila matibabu huua. Kwa wenye ini kusinyaa na maji tumboni kuna aina isiyo ya kutoboka (SBP).

Peritoneum ni utando mwembamba unaozunguka viungo vya tumbo. Kitu kigeni kikiingia – usaha, kinyesi, tindikali ya tumbo, nyongo au damu – utando huwaka, maji na protini hujikusanya, na bakteria huingia kwenye damu.

• Ya pili (secondary) – inayotokana na kiungo kutoboka au jeraha; ndiyo inayotokea zaidi; huhitaji upasuaji.

• Ya msingi (SBP) – maji ya tumbo kupata maambukizi bila kutoboka, kwa wenye ini kusinyaa.

• TB ya utando wa tumbo – sugu; tumbo kujaa maji, homa, kupungua uzito – soma TB.

Takwimu za ugonjwa

Peritonaitisi ni kati ya sababu kuu za upasuaji wa dharura wa tumbo Tanzania. Kidole tumbo kilichopasuka, vidonda vya tumbo vilivyotoboka na typhoid ni visababishi vikuu. Vifo ni vingi kwa wanaochelewa kufika hospitali.

Visababishi na vihatarishi

• Kidole tumbo kilichopasuka.

• Vidonda vya tumbo vilivyotoboka.

• Homa ya matumbo kutoboa utumbo mdogo.

• Kuziba kwa utumbo na utumbo kufa.

• Majeraha – kuchomwa, ajali.

• PID kali na jipu la nyonga.

• Baada ya upasuaji – mshono kuvuja.

• Utoaji mimba usio salama – kizazi au utumbo kutoboka.

• Dialysis ya tumbo.

• Ini kusinyaa – SBP.

• TB.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Uvimbe hufanya utumbo kusimama (ileus), maji mengi kuhamia tumboni, na bakteria na sumu kuingia kwenye damu – sepsisi, shinikizo kushuka na viungo kushindwa.

Dalili na viashiria

• Maumivu makali ya tumbo – mwanzoni sehemu moja kisha tumbo zima; yanaongezeka ukisogea, kukohoa au gari likitikisika.

• Mgonjwa hulala bila kusogea, magoti yamekunjwa.

• Tumbo kuwa gumu kama ubao, kuuma ukibonyeza na ukiachilia.

• Tumbo kuvimba, kukosa gesi wala choo.

• Kutapika.

• Homa, kutetemeka, moyo kwenda kasi.

• Mshtuko – baridi, jasho, shinikizo la chini, kuchanganyikiwa, mkojo kupungua.

• SBP – homa na maumivu kidogo kwa mwenye maji tumboni, au kuchanganyikiwa tu.

Vipimo

• Uchunguzi wa tumbo.

• X-ray ya kifua wima – hewa chini ya kiwambo (kiungo kimetoboka).

• Ultrasound au CT ya tumbo.

• Damu – kipimo kamili, figo, elektrolaiti, lactate, culture.

• Kipimo cha mimba – wanawake.

• Kuvuta maji ya tumbo – SBP, TB.

Matibabu

• Hospitali mara moja – maji ya mshipa, antibiotiki za mshipa, mrija wa pua tumboni, katheta ya mkojo, dawa za maumivu.

• Upasuaji wa dharura (laparotomy) – kuziba au kuondoa kiungo kilichotoboka na kusafisha tumbo.

• Jipu – kutolewa usaha kwa sindano chini ya ultrasound kwa baadhi.

• SBP – antibiotiki bila upasuaji; albumin.

• TB – dawa za TB.

• Usile wala kunywa hadi daktari aelekeze.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Sepsisi na kifo.

• Majipu tumboni.

• Mshono kufunguka na fistula.

• Utumbo kushikamana (adhesions) – kuziba kwa utumbo baadaye.

• Figo kushindwa.

Kinga

• Tafuta matibabu mapema kwa maumivu ya tumbo yanayoongezeka – hasa kidole tumbo.

• Tibu vidonda vya tumbo na H. pylori; epuka dawa za maumivu bila ushauri.

• Maji safi na chakula salama – kuzuia typhoid.

• Huduma salama ya kutoa mimba.

• Wenye ini kusinyaa – antibiotiki za kinga kwa wanaoshauriwa.

Lini umwone daktari

• Mara moja: maumivu makali ya tumbo yanayoongezeka, tumbo gumu, homa, kutapika, kushindwa kutoa gesi.

• Mwenye maji tumboni anayepata homa au kuchanganyikiwa.

• Maumivu ya tumbo baada ya upasuaji yanayoongezeka badala ya kupungua.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara